Renata Pajchel

Renata Pajchel
Renata Pajchel-Socha
Data i miejsce urodzenia	12 września 1942 ; Warszawa
Data i miejsce śmierci	10 lipca 2020 ; Warszawa
Miejsce spoczynku	Stary Cmentarz w Piotrkowie Trybunalskim
Zawód, zajęcie	fotosistka, operatorka filmowa, producentka filmowa
Alma Mater	Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa w Łodzi (Wydział Operatorski)

Renata Pajchel, także Pajchel-Socha (ur. 12 września 1942 w Warszawie, zm. 10 lipca 2020 tamże) – polska fotosistka filmowa, autorka dokumentacji fotograficznej z realizacji ponad stu polskich filmów^[1]. Operatorka i producentka filmowa^[2]. Autorka jednych z najbardziej rozpoznawalnych fotosów w historii polskiego kina^[3]. Nazywana fotosistką Andrzeja Wajdy^[4]. Pierwsza kobieta profesjonalnie wykonująca ten zawód w Polsce^[5]. Członkini Stowarzyszenia Filmowców Polskich^[6].

Życiorys

Córka radcy prawnego i nauczycielki, przyszła na świat w 1942 w Warszawie^[3]. W czasie wojny mieszkała w Piotrkowie Trybunalskim, a następnie przeprowadziła się do Łodzi. W 1959 roku rozpoczęła studia na Wydziale Operatorskim łódzkiej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, gdzie kształciła się pod kierunkiem Jerzego Mierzejewskiego, Stanisława Wohla i Elżbiety Zawistowskiej^[7]. Dyplom uzyskała w 1967 roku^[1].

W latach 60. mieszkała we Francji, gdzie m.in. odbyła staż w studiu fotografa jazzowego Hermana Leonarda. Dzięki pracy za granicą zyskała większą niezależność twórczą, ponieważ miała inne źródła utrzymania^[8]. Języka francuskiego nauczyła się w dzieciństwie od przyjaciółki matki, Belgijki, która mieszkała z jej rodziną w czasie wojny^[3]. We Francji kupowała także sprzęt fotograficzny, niedostępny wówczas dla wielu polskich fotografów^[8].

Twórczość

Karierę rozpoczęła pod koniec lat 60., w okresie intensywnego rozwoju polskiego kina autorskiego. Nie wybrała jednak zawodu operatora, lecz została fotosistką. Początkowo pracowała w tym zawodzie sporadycznie, wybierając konkretne projekty, m.in. film Janusza Morgensterna Dwa żebra Adama^[7].

Jako jedna z pierwszych osób w Polsce korzystała z tzw. blimpu – urządzenia wyciszającego migawkę aparatu, umożliwiającego wykonywanie zdjęć podczas realizacji ujęć filmowych. Sprzęt z Los Angeles sprowadziła jej koleżanka z Paryża^[3].

W uzyskaniu trwałej pozycji w branży pomogło jej dołączenie najpierw do Zespołu Realizatorów Filmowych „Kamera”, dzięki Józefowi Krakowskiemu, a następnie – w okresie przemian lat 70. – do Zespołu Filmowego „X”. W tym czasie rozpoczął się najważniejszy etap jej kariery: praca etatowej fotosistki Andrzeja Wajdy^[8].

W okresie pierwszych współprac z Wajdą rozpoczęła również dokumentowanie zaplecza planu filmowego. Oprócz fotosów filmowych wykonywała tzw. werki, czyli fotografie powstające poza właściwym planem zdjęciowym. Robiła je z własnej inicjatywy, niezależnie od zleconych obowiązków^[3].

Na planach filmów Wajdy spędziła niemal 30 lat, dokumentując powstawanie jego najważniejszych dzieł. Lata tej współpracy zostały upamiętnione publikacją albumową Werki Wajda. Renata Pajchel, wydaną przez Narodowe Centrum Kultury Filmowej w Łodzi w ramach obchodów Roku Andrzeja Wajdy. Wydawnictwo przedstawia kulisy realizacji filmów reżysera poprzez fotografie Renaty Pajchel i stanowi osobisty hołd fotosistki dla Andrzeja Wajdy^[9].

Pajchel, wspominając pracę z Wajdą, powiedziała:

Kiedyś Wajda powiedział, że powinno się robić takie fotosy, że po latach, jak będzie się na nie patrzyło, to będzie wiadomo, z jakiego są filmu. I ja zawsze do tego dążyłam. Kiedy na planie „Człowieka z żelaza” fotografowałam Jerzego Radziwiłowicza z cegłą, to wiedziałam, że to jest właśnie taki fotos. Zawsze starałam się złapać symbol.

Igor Nazaruk; Magda Felis, Renata Pajchel: Jest jedno miejsce, z którego można zrobić dobry fotos. Trzeba się przytulić do kamery, Wysokie Obcasy Extra, 22.09.2020

Pajchel uznawana jest za osobę, która jako jedna z pierwszych podniosła fotos filmowy do rangi autonomicznej formy artystycznej. Współpracowała nie tylko z Andrzejem Wajdą, ale także m.in. z Andrzejem Żuławskim, Krzysztofem Zanussim, Krzysztofem Kieślowskim, Januszem Majewskim, Januszem Zaorskim, Witoldem Adamkiem oraz Agnieszką Holland. Wykonywała fotosy do takich filmów, jak Polowanie na muchy, Brzezina, Trzecia część nocy, Wesele, Ziemia obiecana, Kronika wypadków miłosnych, Piłkarski poker, Korczak, Żółty szalik czy Wtorek^[3]. Pracę na planie filmowym zakończyła w 2017 roku, po śmierci Witolda Adamka. W jednym z wywiadów powiedziała:

Teraz nie ma już magii. Wszyscy oglądają sobie na podglądzie aparatu, co wyszło. I tyle. A magia polegała na tym, że nie wiadomo było, co wyjdzie. Trzeba było poczekać, wywołać film. Z większą odpowiedzialnością naciskało się migawkę.

Igor Nazaruk; Magda Felis, Renata Pajchel: Jest jedno miejsce, z którego można zrobić dobry fotos. Trzeba się przytulić do kamery, Wysokie Obcasy Extra, 22.09.2020

Wypracowana przez Renatę Pajchel koncepcja fotosu filmowego, rozwijana przez kilkadziesiąt lat pracy, należy do klasyki polskiego kina i stanowi istotny element krajowej kultury filmowej. Jej fotografie utrwaliły najbardziej rozpoznawalne wizerunki i motywy polskich filmów, wpływając na zbiorową wyobraźnię widzów^[8]. Zdjęcia Pajchel mają reportażowy charakter, cechują się uchwyceniem emocji aktorów oraz wyczuciem dramaturgii sceny^[1]^[10].

Jej dorobek podsumowano w albumie fotograficznym Fotosy: Renata Pajchel (2018), wydanym przez Narodowe Centrum Kultury Filmowej w Łodzi^[10]. Archiwum fotograficzne Renaty Pajchel, obejmujące fotosy i werki, zostało objęte projektem digitalizacyjnym i znajduje się m.in. w zbiorach Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego^[1]^[9].

Wybrane wystawy

Wystawy i publikacje poświęcone twórczości Pajchel podkreślają jej wkład w rozwój fotografii filmowej oraz dokumentowanie historii polskiego kina. Jej fotografie były prezentowane na wystawach i analizowane w publikacjach dotyczących fotosu filmowego oraz historii kina.

Wystawy indywidualne

(2018) Łódź – „Fotosy: Renata Pajchel” (Narodowe Centrum Kultury Filmowej / EC1)^[11]
(2021) Łódź – „Renata Pajchel. Fotosistka polskiego kina” (NCKF, wystawa pośmiertna)^[12]
(2023) Kraków – „Werki. Wajda” (Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha)^[13]
(2026) Łódź – „Werki Wajda. Renata Pajchel” (Narodowe Centrum Kultury Filmowej / EC1)^[14]
(2026) Warszawa – „Andrzej Wajda w obiektywie Renaty Pajchel” (Galeria Okno na Kulturę)^[15]
(2026) Paryż – „Le monde de Wajda: photographies de Renata Pajchel” (kino Reflet Médicis)^[16]
(2026) Podkowa Leśna – „Umarzyłem więc sobie piękny film… Wajda / Iwaszkiewicz. «Panny z Wilka» w obiektywie Renaty Pajchel” (Muzeum im. A. i J. Iwaszkiewiczów STAWISKO, Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny)^[17]