Retrofleksja (fonetyka)
| ◌̣ | |
| Jednostka znakowa |
◌̣ |
|---|---|
| Unikod |
◌ U+0323 |
| UTF-8 (hex) |
◌ cc a3 |
| ◌̢ | |
| Jednostka znakowa |
◌̢ |
| Unikod |
◌ U+0322 |
| UTF-8 (hex) |
◌ cc a2 |
| Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. | |
Retrofleksja (z łac. retrō „wstecz” i flexio „zginanie”, od flectere „zgiąć”) – rodzaj artykulacji spółgłosek (też samogłosek) polegającej na wygięciu przodu języka ku górze i zbliżeniu (ew. zwarciu) jego koniuszka w okolicy zadziąsłowo-podniebiennej (postalweolarno-prepalatalnej). Ten szczytowy (apikalny) sposób wymowy zasadniczo odróżnia go od pozostałych spółgłosek zadziąsłowych i podniebiennych wykorzystujących górną powierzchnię języka (tj. o artykulacji laminalnej).
Spółgłoski z retrofleksją zalicza się do spółgłosek przedniojęzykowych podniebiennych. W transkrypcji IPA symbolem spółgłoski z retrofleksją jest modyfikacja w postaci ogonka w prawo pod symbolem spółgłoski o artykulacji dziąsłowej (zębowej): [ʈ, ɖ, ʂ, ʐ, ɳ, ɭ, ɽ].
Spółgłoski z retrofleksją nazywa się też „spółgłoskami cerebralnymi” (od łac. cerebrum „mózg”) lub „spółgłoskami szczytowymi” (apikalnymi, od łac. apex „szczyt, wierzchołek, kraniec”), w szczególności w kontekście sanskrytu i innych języków indoaryjskich.
Artykulacja
Można wyróżnić zasadniczo dwa typy retrofleksji:
- artykulację szczytowo-zadziąsłową (apikalno-postalweolarną) – koniuszek języka zostaje uniesiony ku górze i zbliża się (ew. styka) z obszarem tuż za dziąsłami,
- artykulację podszczytowo-dziąsłowo-podniebienną (subapikalno-prepalatalną) – przód języka wygina się ku górze i do tyłu, tak że spodnia część języka zbliża się (ew. styka) z początkowym odcinkiem podniebienia twardego.
Często za retrofleksję uznaje się tylko drugą z opisanych powyżej artykulacji i dla niej rezerwuje się znaki [ʈ, ɖ, ʂ, ʐ, ɳ, ɭ, ɽ] występujące w transkrypcji międzynarodowej IPA. Spółgłoski o artykulacji szczytowo-zadziąsłowej (apikalno-postalweolarnej) transkrybowane są za pomocą kropki pod literą lub przy pomocy symboli dla głosek zadziąsłowych: [ʃ, ʒ, ʧ, ʤ].
Przykłady
OdsłuchajW języku polskim sybilanty zadziąsłowe są retrofleksyjne [ʂ], [ʐ], co wykazują najnowsze badania artykulograficzne[1][2] i akustyczne[3][4][5].
Spółgłoski z retrofleksją (apikalno-postalweolarne) występują w języku norweskim i szwedzkim (nie we wszystkich dialektach).
Spółgłoski z retrofleksją rozpowszechnione są w językach indoaryjskich, drawidyjskich i językach australijskich Aborygenów. W sanskrycie i języku hindi apikalno-postalweolarne spółgłoski zapisywane są w transliteracji zwykle przy pomocy kropki pod literą. Język toda (i inne języki drawidyjskie) kontrastuje ze sobą spółgłoski o artykulacji lamino-postalweolarnej i subapikalno-prepalatalnej.
W angielszczyźnie amerykańskiej r wymawiane jest jako spółgłoska półotwarta z retrofleksją [ɻ]. Następujące po niej spółgłoski dziąsłowe pod wpływem upodobnienia są również wymawiane z retrofleksją.
Przypisy
- ↑ Anita Lorenc, Articulatory Characteristics of Polish Retroflex Sibilants. Analysis Using Electromagnetic Articulography, „Logopedia”, 47-2, 2018, ISSN 0459-6935.
- ↑ Łukasz Mik, Anita Lorenc, Daniel Pape, Marzena Żygis, Articulatory and acoustic variation in the realization of Polish retroflexes, LabPhon16 (Lisbona, Portugalia), 2018.
- ↑ Marzena Żygis, Dlaczego polskie sybilanty š i ž są retrofleksami?, „Logopedia”, 33:119-132, styczeń 2004.
- ↑ Marzena Żygis, Daniel Pape, Luis M.T. Jesus, Marek Jaskuła, The effects of intonation on acoustic properties of fricatives, sierpień 2015, 18th International Congress of Phonetic Sciences.
- ↑ Marzena Żygis, Daniel Pape, The puzzle of two major spectral peaks in Polish sibilants: Acoustic Analysis and Articulatory Synthesis, 2016, poster LabPhon15 (Ithaca, USA).