Rozbiał
 Mesua ferrea | |||
| Systematyka[1][2] | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Podkrólestwo | |||
| Nadgromada | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Nadklasa | |||
| Klasa | |||
| Nadrząd | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj |
rozbiał | ||
| Nazwa systematyczna | |||
| Mesua L. Sp. Pl. 515. 1 Mai 1753[3] | |||
| Typ nomenklatoryczny | |||
|
M. ferrea L.[3] | |||
| Synonimy | |||
|
| |||
Rozbiał[5], mesua[6] (Mesua L.) – rodzaj roślin z rodziny gumiakowatych (Calophyllaceae). Obejmuje 5[7]–11[8] gatunków. Cztery z nich są endemitami Ghatów Zachodnich w Indiach, a zasięg całego rodzaju obejmuje poza Półwyspem Indyjskim Sri Lankę, Półwysep Indochiński i Archipelag Malajski[7]. Najszerzej rozprzestrzeniony gatunek – Mesua ferrea – jako introdukowany rośnie także w Chinach[9].
Drzewa z gatunku Mesua ferrea traktowane są jako święte w Indiach i w Wietnamie, gdzie sadzone są przy świątyniach[7]. Jest to jedno z tzw. drzew żelaznych – jest tak twarde i ciężkie, że nie nadaje się do obróbki siekierami, lecz wyłącznie maszynowej[10]. Wykorzystywane jest do wyrobu słupów, podkładów kolejowych i na fornir[10], dawniej wykonywano z niego włócznie[7]. Pachnące kwiaty wykorzystywane są w lecznictwie, kosmetyce (w tym w przemyśle perfumeryjnym[10]) oraz do aromatyzowania wypełnienia poduszek[7]. Nasiona zawierają 79% oleju i stanowią główne źródło tego surowca dla ludu Dai[7]. Ze względu na znaczenie użytkowe i ozdobne kwiaty gatunek M. ferrea jest popularnie uprawiany, zwłaszcza w Indiach i na Jawie[11].
Morfologia
- Pokrój
- Drzewa. Jeszcze na etapie siewki szczytowy pąk obumiera i pęd kontynuuje wzrost z pąków bocznych. Rośliny nagie lub z jednokomórkowymi włoskami[11].
- Liście
- Naprzeciwległe, ogonkowe, pojedyncze, całobrzegie i skórzaste. Blaszka liściowa z licznymi cienkimi żyłkami drugiego rzędu. Przejrzyste gruczołki w blaszce zwykle bardzo drobne[9].
- Kwiaty
- Obupłciowe, wyrastają pojedynczo lub w kwiatostanach liczących po 2–6 kwiatów w kątach liści. Działki kielicha i płatki korony zwykle w liczbie czterech, rzadziej pięciu[9][11]. Pręciki bardzo liczne (do tysiąca[7]), do 4 mm długości[11], mają wolne nitki i tworzą pierścień wokół słupka. Ten utworzony jest z dwóch owocolistków – zalążnia jest dwukomorowa, w każdej komorze znajdują się dwa zalążki. Szyjka słupka pojedyncza, na końcu z palczasto podzielonym znamieniem[9].
- Owoce
- Drewniejące torebki, z trwałą, także drewniejącą przegrodą. Zawierają od jednego do czterech nasion[9].
Systematyka
Rodzaj z rodziny gumiakowatych Calophyllaceae. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych rodzaj zaliczany był do szeroko ujmowanej rodziny kluzjowatych Clusiacaceae/Guttiferae[4].
W niektórych ujęciach do rodzaju bywają włączane rośliny z rodzaju Kayea (ok. 75 gatunków z Azji Południowo-Wschodniej)[7].
- Wykaz gatunków[8]
- Mesua clemensiorum Kosterm.
- Mesua ferrea L.
- Mesua kochummeniana Whitmore
- Mesua nivenii Whitmore
- Mesua nuda Kosterm. ex Whitmore
- Mesua planigemma Kosterm.
- Mesua pulchella Planch. & Triana
- Mesua purseglovei Whitmore
- Mesua pustulata (Ridl.) P.S.Ashton
- Mesua sclerophylla Thwaites
- Mesua thwaitesii Planch. & Triana
Przypisy
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-01-26] (ang.).
- 1 2 3 Mesua Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2020-01-26].
- 1 2 Genus: Mesua L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-01-26].
- ↑ Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 1052. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Jolanta i Karol Węglarscy, Rośliny dalekiej Azji, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 34, ISBN 83-60247-27-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 David J. Mabberley, Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 249, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200.
- 1 2 Mesua L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-05-16].
- 1 2 3 4 5 Xi-wen Li, Jie Li, Peter Stevens: Mesua Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-26].
- 1 2 3 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 29. ISBN 83-7079-779-2.
- 1 2 3 4 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IX. Flowering Plants. Eudicots. Berlin, Heidelberg, New York: Springer, 2007, s. 59. ISBN 978-3-540-32214-6.