Rozhamowanie

Rozhamowanie, odhamowanie (ang. disinhibition) to termin w psychologii używany do opisu braku samokontroli objawiającej się na kilka sposobów, m.in. niestosowaniem się do społecznych konwencji, słabym szacowaniem ryzyka oraz innymi zaburzeniami związanymi z kontrolą impulsów.

Rozhamowanie się może pojawić się u osoby, która doznała urazu mózgu, szczególnie płata czołowego, a ściślej jednej z czterech części kory przedczołowej – kory nadoczodołowej, lub ogólniej części brzusznej, które odpowiadają za kontrolę zachowania, np. odraczania przyjemności, przestrzegania norm społecznych^[1].

Oznacza to, że osoba po np. chirurgicznej operacji mózgu (w wyniku której doszło do uszkodzenia tych rejonów), która przed operacją zachowywała się zgodnie z przyjętymi w społeczeństwie normami, po operacji może przejawić tendencję do np. nieumiarkowanego spożycia alkoholu lub hiperseksualności połączonej z brakiem oszacowania ryzyka swoich zachowań seksualnych.

Zgodnie z klasyfikacją DSM-5, domena rozhamowania (odhamowania) dzieli się na 5 specyficznych podkategorii (faset): ^[2]

• Implusywność - działanie pod wpływem chwili w odpowiedzi na bieżące bodźce; podejmowanie działań bez planu i bez rozważania ich konsekwencji; trudności w tworzeniu i realizowaniu planów; poczucie naglącej potrzeby działania oraz zachowania autodestrukcyjne pojawiające się pod wpływem silnego stresu emocjonalnego.

• Nieodpowiedzialność - Lekceważenie oraz niewywiązywanie się z zobowiązań finansowych i innych obowiązków; brak poszanowania dla umów i obietnic oraz brak konsekwencji w ich dotrzymywaniu; nieostrożne obchodzenie się z własnością innych osób.

• Rozpraszalność - trudności z koncentracją i skupieniem uwagi na zadaniach; łatwe odwracanie uwagi przez bodźce zewnętrzne; trudności z utrzymaniem działań ukierunkowanych na cel, obejmujące zarówno planowanie, jak i kończenie rozpoczętych zadań.

• Skłonność do podejmowanie ryzyka - angażowanie się w niebezpieczne, ryzykowne i potencjalnie szkodliwe dla siebie działania bez uzasadnionej potrzeby oraz bez uwzględniania konsekwencji; brak troski o własne ograniczenia i zaprzeczanie realnemu zagrożeniu; lekkomyślne dążenie do celów niezależnie od poziomu związanego z nimi ryzyka.

• Brak sztywnego perfekcjonizmu - sztywny perfekcjonizm oznacza nieugięte dążenie do tego, aby wszystko było bezbłędne, doskonałe i wolne od wad, zarówno w odniesieniu do własnych działań, jak i działań innych osób; poświęcanie terminowości na rzecz osiągnięcia pełnej poprawności każdego szczegółu; przekonanie, że istnieje tylko jeden właściwy sposób postępowania; trudności ze zmianą poglądów lub sposobu myślenia; nadmierne zaabsorbowanie szczegółami, organizacją i porządkiem. Brak tej cechy charakteryzuje niski poziom domeny rozhamowania.