Rozmowy z katem

Rozmowy z katem – utwór literatury faktu autorstwa Kazimierza Moczarskiego^[1].

Fragmenty wywiadu Moczarskiego ze Stroopem zostały po raz pierwszy przedstawione w 1967 roku w tygodniku Polityka, a w latach 1972–1974 całość, lecz ocenzurowana, była publikowana w miesięczniku Odra^[2], następnie jako książka, Rozmowy zostały wydane w 1977 (również w niepełnej wersji)^[3]. Wersja pełna i nieocenzurowana ukazała się po raz pierwszy w roku 1992 nakładem PWN. Książka ta stanowi dokumentalną i rzetelną relację, mającą cechy studium socjologicznego i psychologicznego.

Rękopis dzieła został zakupiony w 2007 przez Bibliotekę Narodową od córki autora, Elżbiety Moczarskiej^[4]. Od 2024 rękopis prezentowany jest na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej^[4].

Książka jest oparta na autentycznych wydarzeniach. Po II wojnie światowej Kazimierz Moczarski, dziennikarz, prawnik z wykształcenia, żołnierz Armii Krajowej, został osadzony przez polskie władze komunistyczne wraz ze zbrodniarzem, wysokiej rangi oficerem SS Jürgenem Stroopem w jednej celi więzienia mokotowskiego w Warszawie. Według książkowej relacji miało to miejsce od 2 marca do 11 listopada 1949 roku, jednakże według zeznania Moczarskiego po opuszczeniu więzienia i nowszych ustaleń badaczy, od lutego do 11 listopada 1950 roku^[5]. Stroop (m.in. likwidator getta warszawskiego podczas powstania w 1943, odpowiedzialny za śmierć dziesiątek tysięcy ludzi) został wcześniej skazany na karę śmierci przez amerykański sąd, w Polsce sądzony był m.in. za zbrodnie z Warszawy i Poznańskiego. Umieszczając Moczarskiego ze zbrodniarzem władzom komunistycznym prawdopodobnie chodziło o złamanie psychiki polskiego bohatera wojennego i działacza AK. Według jednak innych opinii, mogło być to przypadkowe lub celem mogło być pozyskanie informacji o współosadzonych od Moczarskiego albo trzeciego więźnia^[5]. Wraz z nimi aresztowany był Gustaw Schilke, funkcjonariusz Gestapo^[5][a]. Ta sytuacja sprowokowała Moczarskiego do stworzenia portretu osobowości hitlerowca, opisu jego życia i kariery oraz napisania książki o mechanizmach działania i rozwoju nazizmu^[6].

Uwagę zwraca niezwykła pamięć Moczarskiego, który spisując rękopis tuż po wyjściu z więzienia w 1956, pamiętał wiele szczegółów z pobytu, takich jak rozmowy, gesty czy reakcje współwięźniów. Sam autor podejrzewał, że pamięć spowodowana była niezwykłym napięciem okresu wyczekiwania na wykonanie na nim wyroku śmierci. Przed opublikowaniem Rozmów wszystkie fakty w nich zawarte, w miarę możliwości, zostały przez autora zweryfikowane. Moczarski miał dostęp do niektórych świadków opisanych zdarzeń oraz do stenogramów i dokumentów procesowych polskich i amerykańskich. Według nowszych ustaleń badaczy, Moczarski przy zbieraniu materiałów w latach 60. współpracował także z Wojskową Służbą Wewnętrzną^[5].

W 1977 teatralną adaptację Rozmów z katem w Teatrze Powszechnym w Warszawie przedstawił Andrzej Wajda (premiera 22 grudnia 1977 roku) z Zygmuntem Hubnerem w roli Moczarskiego, Stanisławem Zaczykiem jako Stroopem oraz Kazimierzem Kaczorem w roli Schielkego^[7]. W 2006 roku powstał film fabularny, w reżyserii Macieja Englerta. W role Kazimierza Moczarskiego i Jürgena Stroopa wcielili się Andrzej Zieliński i Piotr Fronczewski, a w roli Schielkego Sławomir Orzechowski^[8].

• Przedmowa Franciszka Ryszki
• S. Dutka Rozmowy z katem, czyli człowiek z plasteliny. serwisy.gazeta.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-16)]. (kopia z Archiwum Internetu linku GW http://serwisy.gazeta.pl/edukacja/1,72319,862430.html)
• O spektaklu teatralnym „Rozmowy z katem”