Ryjomysiak

Ryjomysiak
	Crunomys
	O. Thomas, 1897
	; Ryjomysiak luzoński (Crunomys fallax) na ilustracji z 1883 roku
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	gryzonie
Podrząd	Supramyomorpha
Infrarząd	myszokształtne
Nadrodzina	myszowe
Rodzina	myszowate
Podrodzina	myszy
Plemię	Rattini
Rodzaj	ryjomysiak
	Typ nomenklatoryczny
	Crunomys fallax O. Thomas, 1897
Synonimy
	Maxomys Sody, 1936;
	Maxomys Sody, 1936;
Gatunki
	24 gatunki (w tym 1 wymarły) – zobacz opis w tekście
	24 gatunki (w tym 1 wymarły) – zobacz opis w tekście

Ryjomysiak^[3], myszor^[3] (Crunomys) – rodzaj ssaków z podrodziny myszy (Murinae) w obrębie rodziny myszowatych (Muridae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Azji Południowo-Wschodniej^[4]^[5]^[6].

Morfologia

Długość ciała (bez ogona) 95–226 mm, długość ogona 68–265 mm, długość ucha 10–30 mm, długość tylnej stopy 22–49,9 mm; masa ciała 25–285 g^[5]^[7].

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1897 roku angielski zoolog Oldfield Thomas w artykule zatytułowanym O ssakach odłowionych przez pana Johna Whiteheada podczas jego niedawnej wyprawy na Filipiny, opublikowanym w czasopiśmie „Transactions of the Zoological Society of London”^[1]. Gatunkiem typowym jest (oryginalne oznaczenie) ryjomysiak luzoński (C. fallax).

Etymologia

Crunomys: gr. κρουνος krounos ‘źródło’, od κρουνοι krounoi ‘potok’ lub ‘strumień’; μυς mus, μυος muos ‘mysz’^[8].
Maxomys: Max Eduard Gottlieb Bartels (1871–1936), holenderski kierownik plantacji herbaty, przyrodnik na Jawie w latach 1895–1936; gr. μυς mus, μυος muos ‘mysz’^[2]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Mus bartelsii Jentink, 1910.

Podział systematyczny

Na podstawie analizy opartej na danych mitochondrialnego DNA przeprowadzonej w 2025 roku do rodzaju Crunomys przeniesiono gatunki z rodzaju Maxomys^[9]; w takim ujęciu do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki^[10]^[7]^[4]^[3]:

Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa^[3]	Podgatunki^[5]^[4]^[7]^[9]	Rozmieszczenie geograficzne^[5]^[4]^[7]^[9]	Podstawowe wymiary^[5]^[7]^[9]^[a]	Status IUCN^[11]^[12]
Crunomys fallax	O. Thomas, 1897	ryjomysiak luzoński	gatunek monotypowy	endemit Filipin: północno-wschodni Luzon (Sierra Madre, prowincja Isabela); zakres wysokości: około 300 m n.p.m.	DC: około 10,5 cm DO: około 7,9 cm MC: brak danych	DD
Crunomys melanius	O. Thomas, 1907	ryjomysiak mindanajski	gatunek monotypowy	endemit Filipin: Leyte, Camiguin i Mindanao; zakres wysokości: 0–1500 m n.p.m.	DC: 9,8–13,3 cm DO: 6,8–9,5 cm MC: 58–71 g	LC
Crunomys suncoides	Rickart, Heaney, Tabaranza & Balete, 1998	ryjomysiak górski	gatunek monotypowy	endemit Filipin: Mindanao (góra Kitanglad Mountain); zakres wysokości: około 2250 m n.p.m.	DC: około 10,6 cm DO: około 7,9 cm MC: brak danych	DD
Crunomys celebensis	Musser, 1982	ryjomysiak celebeski	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: północno-środkowy i zachodnio-środkowy Celebes (wokół jeziora Lindu, góra Gandangdewata); zakres wysokości: do 1600 m n.p.m.	DC: 11,5–12,7 cm DO: 8–8,4 cm MC: 35–55 g	NT
Crunomys moi	(H.C. Robinson & Kloss, 1922)	myszor indochiński	gatunek monotypowy	południowy Laos (prawdopodobnie dawniej na północny) i południowy Wietnam; zakres wysokości: 190–1500 m n.p.m.	DC: 14,2–21 cm DO: 15,7–20 cm MC: 80–220 g	LC
Crunomys bartelsii	(Jentink, 1910)	myszor jawajski	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: zachodnia i środkowa Jawa; zakres wysokości: do 1830 m n.p.m.	DC: 12,7–17,8 cm DO: 11,7–17 cm MC: około 93 g	LC
Crunomys surifer	(G.S. Miller, 1900)	myszor rudy	7 podgatunków	południowa Mjanma, Chińska Republika Ludowa (południowy Junnan), Laos i Wietnam na południe przez Półwysep Malajski do Wielkich Wysp Sundajskich i wielu mniejszych wysp; zakres wysokości: 0–1680 m n.p.m.	DC: 15,5–23 cm DO: 14,6–23 cm MC: 90–285 g	LC
Crunomys panglima	(H.C. Robinson, 1921)	myszor palawański	gatunek monotypowy	endemit Filipin: Palawan, Calauit, Busuanga, Culion i Balabac; zakres wysokości: 0–1950 m n.p.m.	DC: 16,7–22 cm DO: 18–23 cm MC: 189–240 g	LC
Crunomys pagensis	(G.S. Miller, 1903)	myszor mentawajski	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Wyspy Mentawai (Siberut, Sipura, Północna i Południowa Pagai), na zachód od Sumatry	DC: 17–22 cm DO: 16,3–20 cm MC: brak danych	VU
Crunomys rajah	(O. Thomas, 1894)	myszor królewski	gatunek monotypowy	Półwysep Malajski, Sumatra, Borneo i kilka przybrzeżnych wysp; zakres wysokości: 0–1100 m n.p.m.	DC: 16,6–23 cm DO: 16,2–21 cm MC: 95–220 g	VU
Crunomys whiteheadi	(O. Thomas, 1894)	myszor sundajski	gatunek monotypowy	Półwysep Malajski, Sumatra, Borneo i kilka przybrzeżnych wysp; zakres wysokości: do 2100 m n.p.m.	DC: 10–12,6 cm DO: 8,8–10,8 cm MC: 35–80 g	VU
Crunomys inas	(Bonhote, 1906)	myszor malajski	gatunek monotypowy	endemit Malezji: północno-zachodnia, półwyspowa kraju; być może przyległa Tajlandia; zakres wysokości: powyżej 900 m n.p.m.	DC: 12,4–16,3 cm DO: 13,5–16,7 cm MC: brak danych	LC
Crunomys inflatus	(H.C. Robinson & Kloss, 1916)	myszor szerokonosy	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: zachodnia Sumatra; zakres wysokości: 900–1500 m n.p.m.	DC: 16–19,3 cm DO: 14,3–19 cm MC: brak danych	VU
Crunomys hylomyoides	(H.C. Robinson & Kloss, 1916)	myszor sumatrzański	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Sumatra (środkowa część zachodnich pasm górskich); zakres wysokości: 600–2225 m n.p.m.	DC: 11,4–13,2 cm DO: 9,8–13,2 cm MC: brak danych	DD
Crunomys tajuddinii	(Ahmadi, Maryanto & Maharadatunkamsi, 2012)	myszor borneański	gatunek monotypowy	południowo-środkowa, półwyspowa część Malezji, Sumatra oraz północne i środkowe Borneo (włącznie z wyspą Balambangan); zakres wysokości: 100–1000 m n.p.m.	DC: 9,5–12,1 cm DO: 10,6–12,2 cm MC: 50–70 g	LC
Crunomys alticola	(O. Thomas, 1888)	myszor górski	gatunek monotypowy	endemit Malezji: północne Borneo: Sabah (góry Kinabalu i Trus Madi)	DC: 13,9–17,6 cm DO: 12,8–17,6 cm MC: brak danych	LC
Crunomys baeodon	(O. Thomas, 1894)	myszor mały	gatunek monotypowy	endemit Malezji: północne Borneo: Sabah i Sarawak; zakres wysokości: 900–1400 m n.p.m.	DC: 12,6–14 cm DO: 11,9–13,3 cm MC: 53–67 g	DD
Crunomys musschenbroekii	(Jentink, 1879)	myszor leśny	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Celebes	DC: 11,5–16,3 cm DO: 11,2–15,2 cm MC: 95–240 g	LC
Crunomys tompotika	A.S. Achmadi & P.-H. Fabre, 2025		gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Celebes (góra Tompotika); zakres wysokości: do 760 m n.p.m.	DC: 10,7–17,9 cm DO: 10,2–16,3 cm MC: 49–148 g	NE
Crunomys wattsi	(Musser, 1991)	myszor stokowy	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: wschodnio-środkowy Celebes (góra Tambusisi); zakres wysokości: 1430–1830 m n.p.m.	DC: 16,4–18,5 cm DO: 12,5–15,4 cm MC: 110–130 g	VU
Crunomys ochraceiventer	(O. Thomas, 1894)	myszor ochrowobrzuchy	gatunek monotypowy	północne i środkowe Borneo: Sabah i Sarawak (Malezja) oraz Kalimantan (Indonezja); zakres wysokości: 300–1700 m n.p.m.	DC: 14–17,1 cm DO: 13–17,5 cm MC: brak danych	DD
Crunomys dollmani	(Ellerman, 1941)	myszor nadrzewny	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: południowo-środkowy i południowo-wschodni Celebes (góry Quarles i Mekongga); zakres wysokości: około 1830 m n.p.m.	DC: 14,5–21 cm DO: 18–26 cm MC: 165–210 g	LC
Crunomys hellwaldii	(Jentink, 1878)	myszor celebeski	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Celebes; zakres wysokości: 0–1005 m n.p.m.	DC: 18–22 cm DO: 16–20 cm MC: 150–270 g	LC

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, NT – gatunek bliski zagrożenia, VU – gatunek narażony, DD – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia.

Opisano również gatunek wymarły z pliocenu dzisiejszej Mjanmy^[13]:

Crunomys pliosurifer (Nishioka, Takai, Nishimura, Thaung Htike, Zin Maung Maung Thein, Egi, Tsubamoto & Maung Maung, 2014)

Uwagi

↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

1 2 O. Thomas. On the mammals obtained by Mr. John Whitehead during his recent expedition to the Philippines. „Transactions of the Zoological Society of London”. 14 (6), s. 393, 1897. (ang.).
1 2 H.J.V. Sody. Seventeen new generic, specific and subspecific names for Dutch East Indian mammals. „Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch Indië”. 96, s. 55, 1936. (ang.).
1 2 3 4 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 267, 271–272. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 462–464. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
1 2 3 4 5 Ch. Denys, P. Taylor & K. Aplin. Opisy gatunków Muridae: Ch. Denys, P. Taylor, C. Burgin, K. Aplin, P.-H. Fabre, R. Haslauer, J. Woinarski, B. Breed & J. Menzies: Family Muridae (True Mice and Rats, Gerbils and relatives). W: D.E. Wilson, R.A. Mittermeier & T.E. Lacher (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 7: Rodents II. Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 858–863, 880–881. ISBN 978-84-16728-04-6. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Crunomys. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-12-05].
1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 295–297. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 204, 1904. (ang.).
1 2 3 4 T.C. Giarla, A.S. Achmadi, P.-H. Fabre, H. Handika, A.S. Chipps, M.T. Swanson, J.A. Nations, M.A. Morni, J. William-Dee, N. Inayah, E. Dwijayanti, M.R.T.J.P. Nurdin, K.E. Griffin, F.A.A. Khan, L.R. Heaney, K.C. Rowe & J.A. Esselstyn. Systematics and historical biogeography of Crunomys and Maxomys (Muridae: Murinae), with the description of a new species from Sulawesi and new genus-level classification. „Journal of Mammalogy”. 106 (4), s. 832–858, 2025. DOI: 10.1093/jmammal/gyaf006. (ang.).
↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-09-16]. (ang.).
↑ Taxonomy: Crunomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-01-26]. (ang.).
↑ Taxonomy: Maxomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-01-26]. (ang.).
↑ Y. Nishioka, M. Takai, T.D. Nishimura, Thaung Htike, Zin Maung Maung Thein, N. Egi, T. Tsubamoto & Maung Maung. Late Pliocene rodents from the Irrawaddy sediments of central Myanmar and their palaeogeographical significance. „Journal of Systematic Palaeontology”. 13 (4), s. 295, 2014. DOI: 10.1080/14772019.2014.909537. (ang.).

[11] DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

[Thomas-1] 1 2 O. Thomas. On the mammals obtained by Mr. John Whitehead during his recent expedition to the Philippines. „Transactions of the Zoological Society of London”. 14 (6), s. 393, 1897. (ang.).

[Sody-2] 1 2 H.J.V. Sody. Seventeen new generic, specific and subspecific names for Dutch East Indian mammals. „Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch Indië”. 96, s. 55, 1936. (ang.).

[Cichocki&inni-3] 1 2 3 4 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 267, 271–272. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-4] 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 462–464. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Denys&inni-5] 1 2 3 4 5 Ch. Denys, P. Taylor & K. Aplin. Opisy gatunków Muridae: Ch. Denys, P. Taylor, C. Burgin, K. Aplin, P.-H. Fabre, R. Haslauer, J. Woinarski, B. Breed & J. Menzies: Family Muridae (True Mice and Rats, Gerbils and relatives). W: D.E. Wilson, R.A. Mittermeier & T.E. Lacher (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 7: Rodents II. Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 858–863, 880–881. ISBN 978-84-16728-04-6. (ang.).

[Wilson&Reeder-6] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Crunomys. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-12-05].

[amw-7] 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 295–297. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[Palmer-8] T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 204, 1904. (ang.).

[gia&inni-9] 1 2 3 4 T.C. Giarla, A.S. Achmadi, P.-H. Fabre, H. Handika, A.S. Chipps, M.T. Swanson, J.A. Nations, M.A. Morni, J. William-Dee, N. Inayah, E. Dwijayanti, M.R.T.J.P. Nurdin, K.E. Griffin, F.A.A. Khan, L.R. Heaney, K.C. Rowe & J.A. Esselstyn. Systematics and historical biogeography of Crunomys and Maxomys (Muridae: Murinae), with the description of a new species from Sulawesi and new genus-level classification. „Journal of Mammalogy”. 106 (4), s. 832–858, 2025. DOI: 10.1093/jmammal/gyaf006. (ang.).

[mdd-10] N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-09-16]. (ang.).

[12] Taxonomy: Crunomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-01-26]. (ang.).

[13] Taxonomy: Maxomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-01-26]. (ang.).

[nis&inni-14] Y. Nishioka, M. Takai, T.D. Nishimura, Thaung Htike, Zin Maung Maung Thein, N. Egi, T. Tsubamoto & Maung Maung. Late Pliocene rodents from the Irrawaddy sediments of central Myanmar and their palaeogeographical significance. „Journal of Systematic Palaeontology”. 13 (4), s. 295, 2014. DOI: 10.1080/14772019.2014.909537. (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[a]

[11]

[12]

[13]