Saponiny

Saponiny (łac. sāpō ‘mydło’, dop. sāpōnis) – grupa organicznych związków chemicznych zaliczanych do glikozydów (o masie cząsteczkowej 600–1500 u), w których funkcję aglikonu pełni sapogenina (wykazująca charakter triterpenowy lub steroidowy). W wodzie (zwłaszcza ciepłej) pienią się jak mydło (stąd nazwa) i wykazują zdolność obniżania napięcia powierzchniowego (dlatego rośliny bogate w saponiny stosowano dawniej jako namiastkę mydła, do prania). Niektóre z nich wykazują działanie lecznicze: moczopędne, wykrztuśne, wymiotne (w dużych ilościach), przeciwzapalne, antyseptyczne oraz poprawiające trawienie i wchłanianie składników pokarmowych w jelitach. Inne natomiast są truciznami, wywołującymi m.in. hemolizę (właściwość ta jest wykorzystywana do określania siły działania saponin poprzez indeks hemolityczny)^[1].

W technologii saponiny są wykorzystywane jako środki pieniące, solubilizatory, środki czyszczące, emulgatory i środki zwilżające. Saponiny mają szerokie spektrum działania, co daje im potencjalne zastosowanie w farmacji i kosmetyce. Działają jako środki zwiększające przepuszczalność, obniżające poziom cholesterolu, antyoksydacyjne, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne, cytotoksyczne oraz hemolityczne^[2]. Są również stosowane jako adiuwanty, wzmacniając odpowiedź immunologiczną na antygen^[3].

Niektóre saponiny triterpenowe wykazują także działanie hamujące aktywność hialuronidazy. W badaniu saponin wyizolowanych z liści Camellia petelotii, która tradycyjnie jest używana jako herbata, aktywność taką stwierdzono dla siedmiu spośród dziesięciu badanych związków^[4].

Saponiny występują najczęściej w epidermie (skórce) łodyg i owoców oraz w korzeniach, m.in. takich roślin jak: mydleniec, mydlnica lekarska (w korzeniach), lukrecja gładka, łyszczec/gipsówka^[1]^[2] (w korzeniach u kilku gatunków), nagietek lekarski, kasztanowiec pospolity (escyna), naparstnica, bluszcz pospolity, winorośl, oliwki, żeń-szeń, kamelia^[4], soja, jukka, aloes, komosa ryżowa, kłęk kanadyjski, gwiazdnica pospolita^[1] i kąkol polny^[2]. Są również wytwarzane przez niektóre organizmy morskie (np. strzykwy)^[1].

Przypisy

1 2 3 4 MaciejM. Strzemski MaciejM., Saponiny, „Farmacja krakowska” (3), 2010, s. 18–22 [dostęp 2012-11-28] .
1 2 3 AleksanderA. Smakosz AleksanderA., AdamA. Matkowski AdamA., IzabelaI. Nawrot-Hadzik IzabelaI., Phytochemistry and Biological Activities of Agrostemma Genus – A Review, „Plants”, 13 (12), 2024, s. 1673, DOI: 10.3390/plants13121673 (ang.).
↑ F. deF. Costa F. deF., A.C.A.A.C.A. Yendo A.C.A.A.C.A., J.D.J.D. Fleck J.D.J.D., G.G. Gosmann G.G., A.G.A.G. Fett-Neto A.G.A.G., Immunoadjuvant and Anti-Inflammatory Plant Saponins: Characteristics and Biotechnological Approaches Towards Sustainable Production, „Mini-Reviews in Medicinal Chemistry”, 11 (10), 2011, s. 857–880, DOI: 10.2174/138955711796575470 (ang.).
1 2 KaimeiK. Qiu KaimeiK. i inni, Oleanane-type triterpenoid saponins from Camellia petelotii leaves and their hyaluronidase inhibitory activity, „Phytochemistry”, 253, 2027, s. 115062, DOI: 10.1016/j.phytochem.2026.115062 [dostęp 2026-08-28] (ang.).

[Strzemski-2010-1] 1 2 3 4 MaciejM. Strzemski MaciejM., Saponiny, „Farmacja krakowska” (3), 2010, s. 18–22 [dostęp 2012-11-28] .

[Smakosz-2024-2] 1 2 3 AleksanderA. Smakosz AleksanderA., AdamA. Matkowski AdamA., IzabelaI. Nawrot-Hadzik IzabelaI., Phytochemistry and Biological Activities of Agrostemma Genus – A Review, „Plants”, 13 (12), 2024, s. 1673, DOI: 10.3390/plants13121673 (ang.).

[deCosta-2011-3] F. deF. Costa F. deF., A.C.A.A.C.A. Yendo A.C.A.A.C.A., J.D.J.D. Fleck J.D.J.D., G.G. Gosmann G.G., A.G.A.G. Fett-Neto A.G.A.G., Immunoadjuvant and Anti-Inflammatory Plant Saponins: Characteristics and Biotechnological Approaches Towards Sustainable Production, „Mini-Reviews in Medicinal Chemistry”, 11 (10), 2011, s. 857–880, DOI: 10.2174/138955711796575470 (ang.).

[:0-4] 1 2 KaimeiK. Qiu KaimeiK. i inni, Oleanane-type triterpenoid saponins from Camellia petelotii leaves and their hyaluronidase inhibitory activity, „Phytochemistry”, 253, 2027, s. 115062, DOI: 10.1016/j.phytochem.2026.115062 [dostęp 2026-08-28] (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]