Segretario

Segretario

Autor	Maciej Hen
Tematyka	historyczna
Typ utworu	powieść
Data powstania	2023
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania	Kraków
Język	polski
Data wydania	8 lutego 2023
Wydawca	Wydawnictwo Literackie

Segretario – łotrzykowska powieść historyczna autorstwa Macieja Hena^[1], wydana w 2023 roku przez Wydawnictwo Literackie^[2].

Segretario jest powieścią epistolarną, skonstruowaną jako seria 12 listów wysyłanych przez główną bohaterkę, Gredechin Specht, do przyjaciółki z dzieciństwa, Enneleyn Weidemann^[3]. Akcja rozgrywa się pod koniec XV wieku i koncentruje się na środowisku mieszczańskim i akademickim późnośredniowiecznego Krakowa. Powieść łączy elementy narracji historycznej, przygodowej i obyczajowej, podejmując tematy tożsamości, edukacji, granic społecznych oraz pozycji kobiet w świecie zdominowanym przez mężczyzn. Fabuła splata ze sobą precyzyjnie odtworzone realia historyczne z refleksją nad ambicjami jednostki i przemianami kulturowymi przełomu średniowiecza i renesansu ^[4]. Główną postacią jest Gredechin Specht, dziewczyna z Heidelbergu, która, pragnąc zdobyć wykształcenie i samodzielność, przebiera się za chłopca i przyjmuje imię Georg Starkfaust. W męskim przebraniu wyrusza w świat u boku niemieckiego humanisty, Konrada Celtisa, a po kilku latach wędrówki osiedla się w Krakowie, zostaje sekretarzem Filipa Kallimacha, włoskiego humanisty, poety i dyplomaty, który w młodości brał udział w spisku przeciwko papieżowi Pawłowi II. Jednocześnie podejmuje studia na Akademii Krakowskiej, zdobywając wiedzę najpierw ogólną, a następnie medyczną. Wątkiem pierwszoplanowym jest rozwój niemożliwego uczucia łączącego Gredechin z Kallimachem, który nie zdając sobie sprawy, że ona jest kobietą, traktuje ją jak powiernika, któremu może się zwierzać z zauroczeń innymi kobietami^[5]. Listy bohaterki opisują codzienne życie w męskim przebraniu, doświadczenia akademickie, obserwacje z życia w mieście, w tym kontakty ze społecznością żydowską, a także wydarzenia, których Gredechin bywa świadkiem i czynną uczestniczką, takie jak zmagania mieszkańców Krakowa z epidemią czarnej ospy, w które Gredechin jako studentka medycyny jest czynnie zaangażowana.

Powieść wykorzystuje pierwszoosobową narrację epistolarną, co pozwala połączyć subiektywne doświadczenia bohaterki z rozległym tłem historycznym. Autor posługuje się nieznacznie stylizowanym językiem, oddającym ducha epoki, z elementami archaizmów i terminologii akademickiej, zachowując przy tym przystępność dla współczesnego czytelnika^[6]. Maciej Hen zestawia historię jednostki z przemianami społecznymi i kulturowymi końca średniowiecza, w tym rozwojem humanizmu, znaczeniem uniwersytetów i rolą literatury w kształtowaniu elit intelektualnych. Forma epistolarna umożliwia również pogłębioną prezentację psychiki bohaterki, jej nadziei, lęków i przemyśleń w konfrontacji z wyzwaniami epoki^[7].

Powieść osadzona jest w realiach późnośredniowiecznego (koniec wieku) Krakowa. Na równi z fikcyjnymi występują w niej postaci historyczne, w tym na pierwszym planie Filip Kallimach, a także odwołania do funkcjonowania Akademii Krakowskiej oraz napięć politycznych epoki. Autor łączy fakty historyczne z elementami fikcyjnymi, aby ukazać zarówno tło historyczne, jak i uniwersalne dylematy jednostki^[8].

Książka spotkała się z szerokim zainteresowaniem krytyków literackich^[9] oraz czytelników. W recenzji w tygodniku Polityka (tygodnik) Justyna Sobolewska^[10] napisała, że Segretario to „opowieść o tożsamości, która jest kwestią wyboru”, podkreślając trafny wybór głównej bohaterki i wciągającą narrację epistolarną. Zauważyła też, że Maciej Hen zręcznie łączy elementy przygodowe z humorem i odniesieniami do literatury sowizdrzalskiej. Marcin Kube w Rzeczpospolitej^[11] określił powieść jako „przepastną panoramę Europy u progu nowożytności”, chwaląc literacką zręczność Hena w prowadzeniu narracji epistolarnej i wielowątkowego tła historycznego. Zwrócił uwagę na łączenie elementów powieści inicjacyjnej, romansowej i łotrzykowskiej, co przydaje tekstowi dynamiki. Dariusz Nowacki na łamach Gazety Wyborczej^[12] oceniał Segretaria jako dzieło wielopiętrowe, łączące elementy powieści inicjacyjnej, łotrzykowskiej i humanistycznej kroniki epoki. Podkreślał erudycję autora oraz umiejętność konstruowania szerokiej panoramy kulturowej późnego średniowiecza bez popadania w dydaktyzm, wskazując jednocześnie na wyraźnie współczesny wymiar pytań o płeć, władzę i dostęp do wiedzy. W Tygodniku Powszechnym^[13] Lektor pisał, że książka Segretario to: „materiał na film z jakąś polską Tildą Swinton”.

W 2025 roku powieść Segretario została nominowana do Wyszehradzkiej Nagrody Literackiej, przyznawanej autorom z krajów Grupy Wyszehradzkiej za wybitne osiągnięcia prozatorskie^[14] W laudacji Ewa Bolińska-Gostkowska napisała, że "opowieść ma w sobie konieczne dwa elementy, które towarzyszą i nam w naszym życiu – pragnienie miłości i lęk przed śmiercią. Wybitnie Hen przechodzi między światami, zacierając granice czasu i pragnień. Literacka uczta" ^[15].