Sensytyzacja

Sensytyzacja (także: uwrażliwienie) – termin stosowany w kilku dziedzinach medycyny, nauk biologicznych i psychologii na określenie zjawisk polegających na zwiększeniu reaktywności na określone bodźce. Zakres znaczeniowy terminu zależy od dziedziny: w alergologii i immunologii odnosi się do uczulenia na alergen, w fizjologii bólu do zwiększonej pobudliwości układu nocyceptywnego, a w psychologii uczenia się do jednej z form uczenia się nieasocjacyjnego^[1][2][3][4].

Nie istnieje jedno uniwersalne znaczenie sensytyzacji wspólne dla wszystkich dziedzin, w których używa się tego terminu. W zależności od kontekstu sensytyzacja może oznaczać:

• komórki układu immunologicznego, które po kontakcie z alergenem wytwarzają swoiste przeciwciała^[4].
• receptory czuciowe i nocyceptory, których próg pobudzenia ulega obniżeniu w wyniku stanu zapalnego lub uszkodzenia tkanek^[1][3].
• struktury ośrodkowego układu nerwowego, w których dochodzi do zmian zwiększających percepcję bólu lub innych bodźców^[1][5].
• procesy psychologiczne zaliczane do uczenia się nieasocjacyjnego^[2].

W alergologii sensytyzacja oznacza etap rozwoju odpowiedzi alergicznej, w którym dochodzi do wytworzenia swoistych przeciwciał (najczęściej IgE) wobec określonego alergenu. Sama obecność uczulenia nie jest równoznaczna z rozpoznaniem objawowej alergii; wymaga ono zgodności wyników badań z obrazem klinicznym i reakcją po kontakcie z danym alergenem^[6][4].

Podczas sensytyzacji:

• antygen (alergen) wnika do organizmu drogą inhalacyjną, pokarmową, kontaktową lub przezskórną^[4];
• dochodzi do jego prezentacji komórkom układu odpornościowego^[4];
• wytwarzane są swoiste przeciwciała, najczęściej klasy IgE, wiążące się z powierzchnią komórek efektorowych, takich jak komórki tuczne i bazofile^[4].

Uczulenie (sensytyzacja) jest opisywane jako obecność alergenowo swoistych przeciwciał (np. IgE) przy braku lub bez jednoznacznego potwierdzenia objawów klinicznych po kontakcie z danym alergenem^[6]. Objawy alergii mogą wystąpić w kolejnych ekspozycjach, gdy ponowne związanie alergenu z IgE na komórkach efektorowych prowadzi do uwolnienia mediatorów reakcji natychmiastowej^[4].

Do uczulenia może dochodzić po kontakcie z alergenem różnymi drogami, m.in. drogą wziewną, pokarmową lub przez uszkodzoną barierę skórną, co opisywano m.in. w kontekście atopowego zapalenia skóry i tzw. marszu alergicznego^[4][7].

Sensytyzacja obwodowa odnosi się do zjawiska zwiększonej wrażliwości i obniżenia progu pobudzenia nocyceptorów w tkankach obwodowych^[1][3]. Przejawia się m.in. nasileniem odpowiedzi bólowej na bodźce o tej samej sile oraz występowaniem hiperalgezji^[1][3].

Do mechanizmów sensytyzacji obwodowej należą m.in.:

• obecność mediatorów stanu zapalnego w tkankach (np. histaminy, prostaglandyn, cytokin), które modulują pobudliwość zakończeń nerwowych^[8][3];
• ciągłe lub przewlekłe drażnienie tkanek, prowadzące do zmian w przewodnictwie włókien nocyceptywnych^[8];
• zmiany w ekspresji kanałów jonowych i receptorów na błonie komórkowej nocyceptorów^[3].

Zjawisko to może towarzyszyć ostrym i przewlekłym stanom zapalnym, urazom oraz licznym schorzeniom bólowym^[3][5].

Sensytyzacja ośrodkowa (sensytyzacja centralna) oznacza zwiększoną wrażliwość neuronów nocyceptywnych w ośrodkowym układzie nerwowym na prawidłowe lub podprogowe pobudzenie dośrodkowe^[1][3]. Jest opisywana jako stan nadmiernej pobudliwości neuronów, w którym bodźce normalnie niebolesne mogą być odczuwane jako bolesne, a bodźce bólowe wywołują silniejszą odpowiedź^[5].

Mechanizmy sensytyzacji ośrodkowej obejmują m.in.:

• długotrwałe pobudzenie dróg nocyceptywnych z obwodu (np. w wyniku przewlekłego stanu zapalnego lub uszkodzenia tkanek)^[5];
• zmiany w przewodnictwie synaptycznym (m.in. związane z glutaminianem) oraz procesy plastyczności synaptycznej w centralnych drogach nocyceptywnych^[5][9];
• udział procesów neurozapalnych i dysfunkcji endogennych układów kontroli bólu w modulacji przewodnictwa nocyceptywnego^[1][9].

Sensytyzacja ośrodkowa jest rozważana jako jeden z mechanizmów utrwalania nadwrażliwości bólowej w wielu stanach klinicznych, m.in. w niektórych zespołach bólu przewlekłego, zaburzeniach bólu trzewnego, bólach głowy oraz w części chorób o uogólnionej nadwrażliwości bólowej^{[5][9][10][11]}.

Sensytyzacja obwodowa i ośrodkowa stanowią istotne mechanizmy rozwoju i utrwalania nadwrażliwości bólowej, w tym w przebiegu części zespołów bólu przewlekłego^[5][9]. Długotrwała stymulacja dróg nocyceptywnych może prowadzić do obniżenia progu bólu, zwiększonej reaktywności na bodźce oraz do rozszerzenia pól recepcyjnych neuronów^[1][5].

W praktyce klinicznej zjawisko sensytyzacji wiąże się m.in. z:

• allodynią – bólem wywołanym przez bodźce, które u osób zdrowych nie są bolesne^[12];
• hiperalgezją – nadmiernie nasilonym bólem pod wpływem bodźców bólowych^[12];
• uogólnieniem wrażliwości na inne bodźce zmysłowe (np. światło, dźwięk, zmiany temperatury) w części zespołów nadwrażliwości bólowej^[5].

Rozpoznanie obecności sensytyzacji może mieć znaczenie dla doboru strategii terapeutycznych w bólu przewlekłym, w tym postępowania wielokierunkowego (np. edukacyjnego, psychologicznego i rehabilitacyjnego)^[9][13].

W psychologii i neurobiologii uczenia się sensytyzacja oznacza proces zwiększenia reaktywności na bodziec lub klasę bodźców pod wpływem silnej lub powtarzanej stymulacji^[2]. Traktuje się ją jako jedną z podstawowych form uczenia się nieasocjacyjnego, obok habituacji^[2].

Pod wpływem powtarzającej się ekspozycji na bodziec znaczący lub zagrażający może dochodzić do:

• nasilenia odpowiedzi organizmu na kolejne podobne bodźce^[2];
• łatwiejszego wywoływania reakcji obronnych^[2];
• utrwalenia zwiększonej gotowości reakcyjnej na dany typ bodźca^[2].

W literaturze psychologicznej i neurobiologicznej sensytyzacja jest omawiana przede wszystkim jako mechanizm uczenia się nieasocjacyjnego; jej związki z reakcjami lękowymi lub stresem wymagają odrębnego ujęcia źródłowego^[2][14].