Skarb borowski

Skarb borowski
Боровско съкровище
Ilustracja
Wszystkie elementy skarbu
Data powstania

IV wiek p.n.e.

Medium

srebro pozłacane

Miejsce przechowywania
Miejscowość

Ruse

Lokalizacja

Regionalne Muzeum Historyczne w Ruse

Skarb borowski – tracki skarb złożony z pięciu dopasowanych przedmiotów – trzech rytonów z protomami zwierząt, dużej misy z uchwytami oraz dzbanka bogato zdobionego scenami figuralnymi. Przedmioty datowane są na pierwszą połowę IV w. p.n.e. i reprezentują wysoki poziom kunsztu artystycznego. Znalezisko to stanowi cenny zabytek ilustrujący zarówno artystyczne inspiracje, jak i praktyki kulturowe starożytnych Traków.

Został odkryty pod koniec 1974 roku podczas orki w polu w miejscowości Borowo w Bułgarii.

Ryton zakończony protomą konia
Ryton zakończony protomą sfinksa

Odkrycie

Skarb został odkryty w końcu grudnia 1974[1.1] podczas orki około 2 km od wsi Borowo i 200 metrów od starożytnego kurhanu[2]. Pług poważnie uszkodził przedmioty, ale dzięki rozległym pracom konserwatorskim uszkodzenia są niemal niewidoczne[3].

Nieznane są dokładne okoliczności ukrycia skarbu, ponieważ w miejscu odkrycia nie było śladów pochówku[2]. Jedna z hipotez mówi o wotywnym charakterze zakopania przedmiotów, w celu uspokojenia żywiołów w związku z trzęsieniami ziemi w III w. p.n.e.[4]

Przyjmuje się, że odnalezione przedmioty stanowią tylko część oryginalnego zestawu[5].

Datowanie

Inskrypcja na rytonie z protomą sfinksa wskazuje, że skarb mógł być darem dla lokalnego władcy getyckiego od króla Kotysa I, który panował w królestwie trackim w latach 384/383-359 p.n.e.[3] Z tego powodu skarb datuje się na pierwszą połowę IV wieku p.n.e.[3][1.1]

Kontekst: Trakowie w IV w. p.n.e.

Na ziemiach trackich od V w. p.n.e. istniało królestwo założone przez plemię Odrysów. W IV wieku p.n.e. Tracja była areną złożonych przemian politycznych, na które wpływ miały zarówno wewnętrzne ambicje lokalnych władców, jak i zewnętrzne naciski ze strony sąsiednich potęg. Król Kotys I, władający od 384 lub 383 p.n.e., siłą umocnił władzę centralną[6]. Jednakże, po jego śmierci w 359 roku p.n.e., królestwo zostało podzielone między trzech synów, co osłabiło jedność regionu. Wykorzystując tę sytuację, Filip II Macedoński do 340 roku p.n.e. podbił znaczną część Tracji, rozszerzając swoje wpływy na wschód[7].

Ustrój rodowo-plemienny wspierał gospodarczą siłę lokalnych arystokratów, co miało często szkodliwy wpływ na jedność królestwa[8]. Rosnąca zamożność arystokracji doprowadziła też do zmiany materiałów wykorzystywanych w sztuce: w V i IV w. p.n.e. brąz został wyparty przez srebro i złoto, a blichtr i przepych zaczęły cieszyć się powodzeniem (zob. skarb łukowicki, skarb z Mogiłanskiego Kurhanu we Wracy)[9].

W obliczu macedońskiej dominacji, lokalni władcy podejmowali próby odzyskania niezależności. Seutes III, jeden z najważniejszych trackich królów, starał się odbudować siłę królestwa Odrysów. Seutes III, choć początkowo sprzeciwiał się siłą macedońskiej dominacji (323 p.n.e., 314 p.n.e.), ostatecznie w 306 p.n.e. uznał zwierzchnictwo Lizymacha[10]. Nie jest znana ani dokładna data śmierci Seutesa III, ani dokładna data rozpadu jego wątłego królestwa[11].

W 279 p.n.e. ziemie trackie najechała grupa 20 tys. Celtów, która w początkowej fazie najazdu stosowała taktykę gwałtownych i niespodziewanych napadów[12].

W tym burzliwym okresie sztuka tracka odzwierciedlała zarówno tradycyjne motywy lokalne, jak i wpływy helleńskie, związane tak z ustanowieniem panowania macedońskiego, jak i z bliskością greckich kolonii na wybrzeżu Morza Czarnego[13]. W sztuce trackiej widoczne są też wpływy perskie, które trafiły do Tracji zarówno bezpośrednio, jak i za pośrednictwem helleńskich kolonii[14]. W odpowiedzi na lokalne gusta i zapotrzebowanie arystokracji, toreutyka i jubilerstwo czerpią zarówno z tradycji helleńskiej jak i perskiej, tworząc swego rodzaju eklektyzm[14].

Charakterystyka i pochodzenie

Skarb borowski to pięć luksusowych przedmiotów wykonanych z uformowanej srebrnej blachy, która następnie została udekorowana i ozdobiona tłoczonymi figurami[4][15].

Istnieją dwie hipotezy co do przeznaczenia naczyń: mogły mieć charakter czysto użytkowy (do spożywania posiłków) lub mieć charakter rytualny, związany z kultem Dionizosa[4]. Badania wykazały, że naczynia były wytworzone w różnych okresach czasu. Inskrypcje na naczyniach są wykonane niedbale, co kontrastuje z wysoką jakością samych przedmiotów. Fakty te wskazują na zestaw naczyń biesiadnych należący do lokalnego władcy, skompletowany z różnych źródeł[16]. Być może był darem od odryskiego króla Kotysa I dla lokalnego władcy getyjskiego[15].

Trzy naczynia: ryton z protomą konia, ryton z protomą sfinksa i dzbanek posiadają inskrypcję ΚΟΤΥΟΣ ΕΞ ΒΕΟ, wyrytą przy użyciu puncy[17]. Napis ten jest interpretowany jako imię Kotysa I, oraz jako imię rzemieślnika, Etbeosa[18] lub jako odniesienie do lokalnego warsztatu w osadzie Beos[17]. Podobne inskrypcje można znaleźć na dwóch naczyniach z Wracy[19].

Jeżeli przyjąć, że inskrypcje odnoszą się do rzemieślnika, Etbeosa, to nie wiadomo, czy był on Trakiem; jednakże, wykonanie przedmiotów świadczy o tym, że był on świadomy trackich tradycji, i że czerpał inspiracje ze sztuki hellenistycznej i perskiej[20].

Poniższa tabela zestawia wszystkie elementy skarbu zgodnie z informacjami podanymi w katalogu wystawy Skarby Traków w Warszawie w 1976 roku[1.2]:

Lp. Przedmiot Wysokość w cm (jeśli podano) Średnica w cm (jeśli podano) Tworzywo
1 Ryton zakończony protomą konia 20,2 - Srebro pozłacane
2 Ryton zakończony protomą sfinksa 20,2 - Srebro pozłacane
3 Ryton zakończony protomą byka 16,5 - Srebro pozłacane
4 Misa
z wyobrażeniem gryfa atakującego łanie		 - 29 Srebro pozłacane
5 Dzbanek
ze scenami z obrzędów kultowych ku czci Dionizosa		 18,2 - Srebro

Elementy skarbu

Ryton zakończony protomą byka
Misa
Dzbanek

Rytony

W skład skarbu wchodzą trzy rytony o różnych rozmiarach i podstawach. Największy ma postać sfinksa, drugi ryton przedstawia konia, a trzeci, najmniejszy, byka. Wszystkie mają postać półfigur (protoma).

  • Ryton z protomą sfinksa. W związku z jakością wykonania i doskonałymi proporcjami, Marazow i Foł określają go najpiękniejszym trackim rytonem[21]. Ten wydłużony ryton zachował się w dobrym stanie, mimo braków prawej nogi, skrzydła oraz fragmentu rogu, które uzupełniono w trakcie późniejszych konserwacji. Naczynie wykonano ze srebra i ozdobiono rytmicznymi żłobkami rozszerzającymi się ku górze. Przedstawione oblicze kobiety jest ukształtowane zgodnie z kanonem wczesnego IV wieku p.n.e. Przekłute uszy wskazują na możliwość noszenia kolczyków[22].
  • Ryton z protomą konia wiernie oddaje szczegóły anatomiczne, jak oczy czy nozdrza[2]. Wykorzystanie konia jako protomy dla rytonu jest uznawane za typowo tracki wkład w sztukę dekorowania tych naczyń (zob. Jeździec Tracki)[23]. Rogowaty korpus rytonu w dolnej partii gwałtownie załamuje się, przechodząc w głowę galopującego konia. Grzywę oddano za pomocą dwóch rzędów nacięć biegnących wzdłuż wyniesionego grzbietu. Pochylona ku przodowi głowa łączy się z szyją trzema fałdami zaznaczonymi koncentrycznymi półokręgami. Wypukły oczodół był prawdopodobnie pierwotnie inkrustowany; nozdrza ujęto w reliefie[24].
  • Dekoracje stylistyczne na rytonie z protomą byka wskazują na perskie wpływy artystyczne[2]. Naczynie jest niewielkich rozmiarów; jest mocno zakrzywione i rozszerza się ku górze. Jego powierzchnię pokrywa gęste, poziome żłobkowanie, oddzielone perełkowaną listwą od gładkiego pasa przy wylewie. Protoma ukazuje klęczącego byka z przednimi kończynami podwiniętymi pod tułów, którego masywna sylwetka podkreśla siłę zwierzęcia. Głowa została opracowana bardzo szczegółowo: krótkie, skręcone rogi wyrastają z gęstych włosów na czole, a owalne oczy były prawdopodobnie inkrustowane[24].

Misa i dzbanek

Relief na misie przypomina ten widoczny na niektórych aplikach skarbu letnickiego (na zdjęciu jedna z aplik)
Detal z dzbanka - bóg trzymający ryton i fiale

Duża, dwuręczna misa ozdobiona jest reliefem przedstawiającym jelenia atakowanego przez gryfa[3] – motyw ten jest popularny w sztuce trackiej. Uchwyty ozdobione są głowami satyrów[2]. Misa mogła służyć do przechowywania i serwowania śniegu; Trakowie zimą magazynowali śnieg, a latem korzystali z niego do chłodzenia wina[25].

Ciężka podstawa naczynia przybiera formę ściętego stożka i została ozdobiona motywem ovolo. Poniżej krawędzi umieszczono dwa masywne, jednoczęściowe ucha, osadzone na plakietkach z reliefowym wyobrażeniem sylena. Postać ta została przedstawiona z bujną, szeroką brodą, spiralnie układającymi się włosami okalającymi twarz, lekko rozchylonymi ustami, szerokim nosem, uszami o zwierzęcym charakterze oraz wydatnymi oczami, w których wyraźnie zaznaczono źrenice. W centralnej części wnętrza misy widnieje złocona scena walki gryfa z jeleniem. Zwierzę ofiarne ma jedną z tylnych kończyn podwiniętą pod tułów, co potęguje wrażenie dynamiki przedstawienia. Zbliżony motyw ikonograficzny znany jest także z aplikacji pochodzących z Letnicy[26].

Dzbanek rytonowy ozdobiony jest reliefowymi przedstawieniami bogów ucztujących, scenami z cyklów mitologicznych, m.in. z przedstawieniami bóstw, satyrami, gryfami i sfinksami[2]. Przedstawienia te mogą odnosić się do trackich rytuałów wiosenno-letnich, mających na celu przywołanie deszczu[27].

Korpus naczynia ozdobiono dwoma pasami fryzowymi. W dolnej strefie widoczny jest Eros, przepasany, z dwiema wstęgami zarzuconymi na ramiona, ukazany naprzeciw siedzącej bogini odzianej w długi chiton. Tuż obok niej zasiada brodaty bóg o długich włosach, zdobiony wieńcem z bluszczu; po obu stronach jego głowy umieszczono elementy w kształcie języków, nawiązujące do nauszników trackiego nakrycia głowy. W podniesionej prawej ręce trzyma on ryton w formie sfinksa, natomiast w lewej fiale. Sąsiadująca z nim siedząca postać dzierży fiale oraz ryton ukształtowany jako gryf. Górny fryz wypełnia scena z udziałem licznych postaci, wśród których wyróżnia się para bachantek w długich chitonach – jedna z nich gra, druga oddaje się tańcowi. Za nimi przedstawiono silena, zwróconego tyłem ku drugiej bachantce; jego prawa dłoń opiera się na tyrsie, dionizyjskiej lasce, a na ramieniu niesie obszerny worek na wino. Dalej ukazano młodego satyra, poruszającego się w tym samym kierunku i trzymającego tyrs, za którym podąża bachantka w długim chitonie, z nożem uniesionym w prawej dłoni i zwierzęcym udem w lewej. Przed nią umieszczono obejmującą się parę – kobietę i mężczyznę – a jeszcze dalej scenę tańca[15].

Wystawy w Bułgarii, w Polsce i na świecie

Na co dzień skarb jest przechowywany w muzeum historycznym w Ruse[15].

W Polsce skarb był prezentowany w dniach 8 września – 24 października 1976 w Muzeum Archeologicznym w Warszawie. Wystawa pod tytułem Skarby Traków: kultura i sztuka Traków na ziemiach bułgarskich odbyła się w siedzibie muzeum, w budynku Arsenału. Oprócz skarbu borowskiego, na wystawie prezentowane były m.in. skarb panagiurski i skarb wyłczitryński. Na wystawie prezentowana była całość znalezionego skarbu[1.1].

W 2015 roku skarb był pokazywany na wystawie sztuki trackiej w Luwrze w Paryżu[28].

Przypisy

  1. Krzysztof Dąbrowski: Skarby Traków: kultura i sztuka Traków na ziemiach bułgarskich. Warszawa: Państwowe Muzeum Archeologiczne: Katalog Wystawy, 1976.
    1. 1 2 3 S. 25.
    2. ↑ S. 18.
  2. 1 2 3 4 5 6 Owczarow 2005 ↓, s. 49.
  3. 1 2 3 4 Borovo Treasure. Heritage Key. [zarchiwizowane z tego adresu (tak)].
  4. 1 2 3 Owczarow 2005 ↓, s. 52.
  5. ↑ Oraczew i Chandżijski 2006 ↓, s. 50.
  6. ↑ Danow 1987 ↓, s. 144.
  7. ↑ Filip II Macedoński – źródło sukcesu Aleksandra Wielkiego. Historykon.pl. [dostęp 2025-01-11]. (pol.).
  8. ↑ Danow 1987 ↓, s. 132.
  9. ↑ Marazow i Foł 1977 ↓, s. 65.
  10. ↑ Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 24.
  11. ↑ Danow 1987 ↓, s. 151.
  12. ↑ Danow 1987 ↓, s. 153.
  13. ↑ Danow 1987 ↓, s. 152.
  14. 1 2 Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 61.
  15. 1 2 3 4 Marazow 1998 ↓, s. 222.
  16. ↑ Martinez i in. 2015 ↓, s. 212.
  17. 1 2 Martinez i in. 2015 ↓, s. 212-216.
  18. ↑ Marazow i Foł 1977 ↓, s. 79,81,100.
  19. ↑ Spier i in. 2024 ↓, s. 198.
  20. ↑ Marazow i Foł 1977 ↓, s. 100.
  21. ↑ Marazow i Foł 1977 ↓, s. 81.
  22. ↑ Marazow 1998 ↓, s. 224.
  23. ↑ Marazow i Foł 1977 ↓, s. 80.
  24. 1 2 Marazow 1998 ↓, s. 223.
  25. ↑ Oraczew i Chandżijski 2006 ↓, s. 57.
  26. ↑ Marazow 1998 ↓, s. 225.
  27. ↑ Oraczew i Chandżijski 2006 ↓, s. 58.
  28. ↑ Louvre to Showcase Bulgaria’s Top Archaeology Treasures from Ancient Thrace. Archaeology in Bulgaria, 2014-11-20. [dostęp 2025-01-10]. (ang.).

Bibliografia

  • Iwan Marazow, Aleksandyr Foł: Thrace and the Thracians. Nowy Jork: St. Martin’s Press, 1977.
  • Iwan Wenedikow, Todor Gerasimow: Sztuka Tracka. Warszawa: Arkady, 1978.
  • Christo Danow: Trakowie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987. ISBN 83-01-06121-9.
  • Iwan Marazow: Ancient Gold: The Wealth of the Thracians. Nowy Jork: Abrams Books, 1998. ISBN 978-0810919921. (ang.).
  • Dimiter Owczarow: Fifteen treasures from Bulgarian Lands. Sofia: National Museum of Bulgarian Books and Polygrafy, 2005. ISBN 954-9308-76-6.
  • Atanas Oraczew, Antonij Chandżijski, Bulgaria: the land of treasures, wyd. 1, Sofia: Borina, 2006, ISBN 978-954-500-164-2 [dostęp 2025-03-27] (ang.).
  • Jean-Luc Martinez, Alexandre Baralis, Néguine Mathieux, Milena Tonkova, Totko Stoyanov: L'épopée des rois thraces : des guerres médiques aux invasions celtes, 479-278 av. J.-C. : découvertes archéologiques en Bulgarie. Paris: Musée du Louvre, 2015. ISBN 978-2-35031-498-3. (fr.).
  • Jeffrey Spier, Timothy Potts, Sara Cole, Margarit Damyanov, Zosia Archibald, Christo Popov, Julia Tzetkova, Matthew Sears: Ancient Thrace and the Classical World: Treasures from Bulgaria, Romania, and Greece. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2024. ISBN 978-1-60606-940-0. (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.