Stalownik

Stalownik – opuszczony kompleks sanatoryjno-szpitalny na zboczu Łysej Góry w Bielsku-Białej (Mikuszowice Krakowskie), przy ul. Stalowej 10. Powstał w latach 60. XX w. jako inwestycja resortu hutnictwa dla pracowników zakładów metalurgicznych i ich rodzin. Ośrodek działał od 1967 do 2001 r., pełniąc funkcję sanatorium, a następnie szpitala specjalistycznego. Od ponad 20 lat pozostaje opuszczony i stopniowo niszczeje, stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych „straszydeł” w regionie^[1].

Pomysł budowy sanatorium dla hutników pojawił się pod koniec lat 50. XX w., w związku z dużą zachorowalnością na gruźlicę i choroby płuc wśród pracowników przemysłu ciężkiego. Inwestycję realizowano w latach 1963–1967. Kompleks powstał w malowniczej scenerii, na wysokości ok. 500 m n.p.m., na zboczu Łysej Góry^[2].

Sanatorium uroczyście otwarto w listopadzie 1967 r. i przeznaczono głównie dla dorosłych pacjentów z chorobami płuc, w tym gruźlicą. Dysponowało 320 łóżkami w trzyosobowych salach, dwiema salami operacyjnymi, własną kuchnią, stołówką, kawiarnią i salą kinowo-widowiskową^[3].

W 1982 r. placówkę przekształcono w Specjalistyczny Szpital Miejski „Stalownik”, który przez blisko 20 lat był jednym z ważnych ośrodków leczniczych w Bielsku-Białej^[2]. Z powodu zmian w systemie ochrony zdrowia, rosnących kosztów utrzymania i trudnej lokalizacji (stroma droga dojazdowa, utrudniony dostęp karetek), szpital zamknięto w 2001 r. Pacjentów i oddziały przeniesiono do nowo powstałego Szpitala Wojewódzkiego^[4].

W 2005 r. obiekt został sprzedany inwestorowi Tomaszowi Żarneckiemu z Podhala za około 2 mln zł.^[5] Nowy właściciel w 2006 r. rozpoczął nielegalną rozbiórkę budynku^[2]. W 2017 r. przeprowadzono wycinkę kilkuset drzew wokół obiektu^[6], a w 2018 r. rozebrano część administracyjną i przewiązkę z wieżowcem^[5].

W 2019 r. na nieruchomości ustanowiono hipotekę w wysokości 70 mln zł na rzecz spółki Pekabex Bet, jako zabezpieczenie kontraktu na inwestycję w Nowym Targu. Po zerwaniu umowy w 2020 r. spółka uzyskała prawo do dochodzenia roszczeń^[7]. W 2024 r. Żarnecki trafił do więzienia, a media informowały o groźbie przejęcia budynku przez wierzycieli^[8].

Z biegiem lat obiekt ulegał postępującej degradacji: dach zaczął przeciekać, woda zalewała ściany, a korozja zbrojenia doprowadziła do pęknięć stropów^[9]. W 2023 r. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego nakazał właścicielowi wykonanie ekspertyzy technicznej, lecz dokumentów nie złożono. W efekcie PINB ogłosił konkurs na jej opracowanie^[10].

Ruiny Stalownika stały się miejscem eksploracji i także tragedii.

• We wrześniu 2019 r. zginęła 18-letnia dziewczyna, która spadła z wysokości^[11].
• W grudniu 2020 r. w podobnych okolicznościach zginął 26-latek^[12].
• W czerwcu 2022 r. ofiarą upadku został 17-letni chłopiec^[13].

W 2022 r. studentka Politechniki Krakowskiej Agnieszka Kępa przygotowała pracę dyplomową pt. Archiwum utopii racjonalizmu w architekturze. Adaptacja ruin sanatorium Stalownik w Mikuszowicach Krakowskich. Projekt, wykonany pod kierunkiem dr hab. Marcina Charciaka, zdobył główną nagrodę Dorocznej Polsko-Niemieckiej Nagrody Integracyjnej BDA–SARP^[14].