Stanisław Adler

Stanisław Adler

Data i miejsce urodzenia	8 lutego 1901 Warszawa
Data i miejsce śmierci	11 lipca 1946 Warszawa
Zawód, zajęcie	prawnik, urzędnik
Odznaczenia

Stanisław Adler (ur. 8 lutego 1901 w Warszawie, zm. 11 lipca 1946 tamże) – polski prawnik i urzędnik pochodzenia żydowskiego, autor wspomnień z getta warszawskiego.

Pochodził z rodziny kupieckiej, syn Benjamina i Cecylii ze Stückgoldów^[1].

W maju 1920 roku zdał maturę w gimnazjum im. Jana Kreczmara, następnie wstąpił do Armii Ochotniczej, do końca października służył w dowództwie Ochotniczego Batalionu Wartowniczego w Krakowie^[1]. Został urlopowany z wojska i 2 listopada 1920 roku podjął studia prawnicze na Wydziale Prawnym Uniwersytetu Warszawskiego, które ukończył w 1924 roku uzyskując stopień magistra praw. Po ukończeniu studiów prawniczych podjął kolejne studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie studiował co najmniej do kwietnia 1927 roku^[1]. Był uczniem m.in. Zygmunta Cybichowskiego, Tadeusza Kotarbińskiego, Władysława Tatarkiewicza i Kazimierza Ajdukiewicza^[1].

Po studiach rozpoczął aplikację adwokacką w kancelarii Wacława Brokmana, był działaczem samorządu aplikanckiego, pełnił funkcję prezesa Stowarzyszenia Aplikantów Sądowych i Adwokackich^[1]. Egzamin adwokacki zdał w 1931 roku i został wpisany na listę Okręgowej Izby Adwokackiej w Warszawie. Zajmował się drobnymi sprawami z zakresu prawa cywilnego, był działaczem Stowarzyszenia Adwokatów, zrzeszającego adwokatów pochodzenia żydowskiego. Od 1933 roku mieszkał przy ulicy Wilczej 47 w Warszawie^[1].

Podczas kampanii wrześniowej, na apel pułkownika Romana Umiastowskiego opuścił Warszawę i udał się na wschód. Do wiosny 1940 roku przebywał we Lwowie, wówczas zdecydował się na powrót do Warszawy^[1]. Przed powstaniem getta został pobity na ulicy przez niemieckich żołnierzy^[2]. Dzięki znajomości z Bolesławem Rozensztadtem, w październiku 1940 roku udało mu się znaleźć zatrudnienie w Żydowskiej Służbie Porządkowej. Był jednym z pierwszych policjantów przyjętych do służby, otrzymał numer służbowy 145. Początkowo był członkiem komisji rekrutacyjnej ŻSP, następnie został mianowany kierownikiem Wydziału Organizacyjno-Administracyjnego w kierownictwie formacji. Opiniował pod względem prawnym wszystkie projekty Judenratu związane z funkcjonowaniem ŻSP, zajmował się również opracowaniem wszelkich regulaminów i instrukcji oraz redagowaniem okólnika „Rozkaz”^[1]. W lutym 1942 roku odszedł ze służby w ŻSP i został kierownikiem Biura Kwaterunkowego Judenratu^[1]. Był bohaterem skeczu Henryka Nowogrodzkiego, w którym przedstawiony został jako nienaganny formalista^[3][1].

Od wiosny do lipca 1942 roku był wykładowcą na konspiracyjnych kursach prawa organizowanych przez Mieczysława Ettingera^[1]. W getcie mieszkał przy ulicy Siennej 30. Podczas wielkiej akcji likwidacyjnej zginął jego brat oraz rodzice. 24 stycznia 1943 roku wraz z lekarką Ludmiłą Zeldowicz opuścił getto, wcześniej upewniając się w rozmowie z Markiem Lichtenbaumem, że nie jest już potrzebny na stanowisku kierownika Biura Kwaterunkowego i zwalniając się z pracy^[1]. Po opuszczeniu getta początkowo ukrywali się w mieszkaniu Władysława Jakimowicza przy ulicy Bonifraterskiej, następnie, dzięki pomocy Henryka i Haliny Kotlickich, przenieśli się do mieszkania Zenona Skierskiego na Saskiej Kępie. Po jakimś czasie w mieszkaniu na Saskiej Kępie pojawili się uzbrojeni szantażyści, którzy zostali jednak przez nich przekupieni. W związku z tym opuścili mieszkanie i udali się do Anina, gdzie ukryli się w domu dawnej pacjentki Zeldowicz, Zofii Gałeckiej-Jaśkiewicz, tam doczekali wkroczenia Armii Czerwonej^[1]. Zeldowicz i Adler podczas ukrywania się byli wspierani finansowo przez Żydowski Komitet Narodowy. 24 listopada 1983 roku Zofia Gałecka-Jaśkiewicz została odznaczona tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata^[1].

Po wyzwoleniu wyjechał wraz z Ludmiłą Zeldowicz do Lublina, gdzie wszedł w skład zespołu doradców Rządu Tymczasowego, a Zeldowicz jako lekarka została zmobilizowana do służby w Wojsku Polskim. Następnie pełnił funkcję wicedyrektora departamentu prawnego rządu, oferowano mu także pracę na Wydziale Prawa UW^[1]. W maju 1946 roku przekazał udającej się na emigrację Ludmile Zeldowicz manuskrypt swoich wspomnień^[1].

W lipcu 1946 roku miał zostać honorowym członkiem katedry prawa UW^[4]. Po uzyskaniu informacji o pogromie kieleckim, 11 lipca 1946 roku popełnił samobójstwo w swoim mieszkaniu w Warszawie. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim, jego grób nie zachował się^[1]. Pośmiertnie został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi^[5].