Stanisław Chrościejewski

Stanisław Niger Chrościejewski, inne formy nazwiska: Chrosceius; Chroscesius; Chroscewski; Chroszlewski; Chrościejewski; Chrościejowski; Chrościewski; Croscesius; de Czichanowo; z Ciechanowa. Przydomki: Czerny; Niger[1] (ur. ok. 1515, zm. po 1583) – polski doktor filozofii i medycyny, pisarz medyczny i wierszopis (poeta).

Życiorys

Stanisław Chrościejewski urodził się w Ciechanowie. Jego ojcem był Jan Chrościejewski, z rodziny drobnej szlachty herbu Łabędź. W młodości pomógł mu w karierze kanonik gnieźnieński i płocki Stanisław Kilowski[2]. Prawdopodobnie uczył się w kolegium Lubrańskiego[1]. Chrościejewski studiował filozofię na Uniwersytecie Lipskim, gdzie odnotowano go w 1534 roku. Jego studia zapewne trwały z przerwami do połowy roku 1538[2]. Podobno studiował także w Wittenberdze. Jednak już w połowie 1536 roku razem z przyjacielem Klemensem Janickim otrzymali naganę za pisanie i rozpowszechnianie pamfletów („famosi libelli”) przeciwko kanonikom poznańskim; był wówczas pisarzem konsystorza poznańskiego i plebanem w Koszutach[3]. Wiadomo, że do Poznania powrócił w końcu 1538 roku. Jeszcze w tym samym roku został oskarżony przed konsystorzem o sprzyjanie reformacji. Dyplom Zygmunta Augusta nadany Stanisławowi Chrościejewskiemu w 1566 roku podaje, że do 1541 roku nauczał on w Poznaniu młodych członków najprzedniejszych rodzin wielkopolskich. Po zebraniu środków zimą 1541/42 rozpoczął studia na Uniwersytecie w Padwie, które ukończył w 1544 roku uzyskując stopień doktora filozofii i medycyny[3]. Jeszcze w 1542 roku zrzekł się beneficjum w Koszutach. Po studiach zamieszkał w Poznaniu i rozpoczął w tym mieście praktykę lekarską. Był także lekarzem rodziny Górków. Cieszył się wielkim uznaniem jako lekarz. Jednym z jego pacjentów był sam Zygmunt August[3]. Król ten nadał Chrościejewskiemu w 1549 roku przywilej, potwierdzony w 1578 roku przez Stefana Batorego, który wyłączał go wraz z żoną spod jurysdykcji miejskiej, a jego domy zwalniał od wszelkich podatków. Chrościejewski cieszył się przyjaźnią zarówno patrycjatu miejskiego jak i szlachty wielkopolskiej. W latach 1557 i 1577 był wybierany na rajcę miejskiego. Dwukrotnie pełnił urząd burmistrza Poznania: w 1558 roku samodzielnie oraz 1567 roku wspólnie z Józefem Strusiem[3]. Otrzymał od władz Poznania kilka działek w obrębie miasta, jak też poza jego murami. Stał się majętnym człowiekiem: był właścicielem 2 kamienic murowanych przy ul. Wronieckiej, dworku na Rybakach oraz znacznych zasobów w postaci klejnotów, łańcuchów, pasów i naczyń. Występował jako partner w interesach wobec duchowieństwa, szlachty, a nawet możnowładców: pożyczał im pieniądze i handlował z nimi gruntami. Był ewangelikiem oraz, razem z doktorem K. Lindnerem, podporą gminy wyznaniowej[3].

Ożenił się z Ewą z Lutosławskich h. Jelita. Małżonkowie mieli córki Teodozję, Zofię i Łucję oraz synów Łukasza i Jana. Szlachectwo Chrościejewskiego, jego żony i dzieci potwierdził Zygmunt August dyplomem z 10 sierpnia 1566. Stanisław Chrościejewski zmarł po 1583 roku[3].

Twórczość

Był autorem wierszy łacińskich oraz traktatów lekarskich. Wiadomo, że w 1538 roku jako student w Lipsku prezentował publicznie poemat na cześć poetów oraz mowę przeciwko zawiści. W tymże roku wydrukowano napisane przez niego łacińskie epitafium biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego. Z jego dzieł zachowały się „Elegia elegans laudem thermarum Carolinarum...” i traktaty: „Libellus de humoribus" (Kraków 1570) oraz „Libellus de usu ligni Guaiaci” (Kraków 1576). Tylko z tytułu znane jest jego dzieło medyczne „Liber de odore”[3].

  • In mortem immaturam... Joannis... praesulis posnaniensis... epicedion Lipsk 1538, drukarnia: W. Schumann. Z odpisu egz. (unikatu) Biblioteki Petersburskiej, wyd. L. Ćwikliński: Żywot i pisma S. Nigra Chrościeskiego. Księga pam. Uniw. Lwowskiego ku uczczeniu... Uniw. Krakowskiego t. 1, Lwów 1900, s. (15)-(22)[1]
  • Epitafium dla Jana Thomasa z 1538 wyd. w zbiorze: Hodoeporicon D. Victorii Plebei Itineris Embecensis authore Cypriano Yommelio Phrysio... Epitaphia aliąuot gravium virorum Lipsk 1538, drukarnia: M. Wolrab, przedr. K. Miaskowski: Z teki bibliograficznej. Pam. Lit R. 6 (1907), s. 373
  • Libellus de humoribus Kraków (1570), drukarnia: A. Piotrkowczyk
  • Libellus de usu ligni Guaiaci Kraków 1576, drukarnia: A. Piotrkowczyk
  • Libellus de odore (zaginiony traktat lekarski; wymienił go J. J. Schenck w dziele: Bibliotheca iatrica sive Bibliotheca medica Frankfurt 1609, s. 483)
  • Elegia elegans in laudem thermarum Carolinarum (utwór zaginiony; wymienił go J. J. Schenck w dziele: Bibliotheca iatrica sive Bibliotheca medica Frankfurt 1609, s. 483)

Listy i materiały

  • Listy do S. Kilowskiego, datowane: (prawdopodobnie w Poznaniu) 1 stycznia 1539; w Poznaniu 7 listopada 1541; wyd. L. Ćwikliński
  • Fragment dyplomu królewskiego, datowany w Lublinie 10 sierpnia 1566; wyd. L. Ćwikliński

Opracowania nt. Chrościejewskiego

źródło[1]:

  • J. J. Schenckius: Bibliotheca iatrica sive Bibliotheca medica Frankfurt 1609, s. 483
  • J. C. Arnold: De monumentis historiae naturalis polonae literaris usque ad finem saeculi XVI editis Warszawa 1818, s. 66
  • J. D. A. Janocki: Janociana t. 3, Warszawa 1819, s. 33
  • J. Łukaszewicz: Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach t. 2, Poznań 1838, s. 188-189
  • L. Gąsiorowski: Zbiór wiadomości do historii sztuki lekarskiej w Polsce t. 1, Poznań 1839
  • C. B. (Biernacki): Chrościewski (Stanisław). Encyklopedia powszechna Orgelbranda t. 5 (1861)

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Roman (1886-1972) Oprac Pollak i inni, Nowy Korbut, „IBL PAN, sygn. III-10.971, s. 82-83”, 1964 [dostęp 2026-03-15].
  2. 1 2 Gąsiorowski i Topolski (red.) 1981 ↓, s. 109.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Gąsiorowski i Topolski (red.) 1981 ↓, s. 110.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.