Stanisław Salmonowicz

Stanisław Salmonowicz

Data i miejsce urodzenia	9 listopada 1931 Brześć
Data i miejsce śmierci	24 maja 2022 Toruń
profesor nauk prawnych
Specjalność: historia prawa
Alma Mater	Uniwersytet Jagielloński
Doktorat	21 stycznia 1960 Uniwersytet Warszawski
Habilitacja	5 marca 1966
Profesura	1982
Uczelnia	Uniwersytet Jagielloński Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Instytut Historii PAN
Odznaczenia

Stanisław Antoni Salmonowicz (ur. 9 listopada 1931 w Brześciu nad Bugiem, zm. 24 maja 2022 w Toruniu^[1]) – polski historyk prawa i administracji specjalizujący się w historii nowożytnej, profesor nauk prawnych.

Pochodził z rodziny Salmonowiczów herbu Szaszor^[2], syn Antoniego^[3] (zm. 1935), urzędnika administracji państwowej, m.in. wicestarosty w Nowogródku, starosty w Kamieniu Koszyrskim, i Stefanii z Muzyczków^[4], brat Jerzego, siostrzeniec Ludwika Muzyczki, kuzyn Zofii Abramowiczówny. Po śmierci ojca w 1935 roku wraz z matką i bratem zamieszkali w Wilnie, w 1943 roku przenieśli się do Warszawy^[4].

W latach 1945–1948 mieszkał w Zielonej Górze^[5], następnie w Krakowie^[6], gdzie w 1950 roku ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego, zdał maturę i podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Specjalizował się w historii prawa, wśród jego wykładowców byli Michał Patkaniowski i Adam Vetulani. Po uzyskaniu magisterium, w 1954 roku podjął pracę w Sądzie Wojewódzkim Krakowa, gdzie odbywał aplikację sędziowską. W latach 1955–1956 pracował jako sędzia. Następnie, w latach 1956–1959 aspirantura na Uniwersytecie Warszawskim^[5], zakończona uzyskaniem stopnia doktora nauk prawnych. Tematem jego rozprawy był K.B. Steiner, toruński prawnik i historyk (1746–1814), a promotorem Karol Koranyi. W tym samym roku został zatrudniony jako adiunkt w Katedrze Powszechnej Historii Państwa i Prawa Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1961 roku przebywał na stypendium w Nancy, gdzie uzyskał dyplom (z odznaczeniem) wyższych studiów europejskich. W 1966 roku, uzyskał, na podstawie rozprawy Prawo karne oświeconego absolutyzmu, stopień doktora habilitowanego nauk prawnych.

Od 1966 roku pracował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu na stanowisku docenta. Kierował tam Katedrą Historii Państwa i Prawa Polskiego. W latach 1969–1970 pełnił stanowisko prodziekana Wydziału Prawa i Administracji. Za współpracę z emigracją polityczną i Radiem Wolna Europa (używał pseudonimu Łosoś), w okresie od 24 września1970 do 21 stycznia 1971 roku przebywał w areszcie tymczasowym w Warszawie; zwolniony po upadku Władysława Gomułki, postępowanie umorzone; zwolniony z pracy na UMK; od czerwca 1971 do 1 lutego 1972 roku był bezrobotny^[5]. W 1972 roku zatrudnił się w Instytucie Historii PAN, gdzie pracował, m.in. jako kierownik Zakładu Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich.

W 1981 roku wrócił na UMK, gdzie objął stanowisko kierownika Zakładu Dawnego Prawa Niemieckiego, a potem Katedry Historii Prawa Niemieckiego. W 1983 roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego w Instytucie Historii PAN, a w 1989 roku tytuł profesora zwyczajnego nauk prawnych.

Współpracował też ze Szkołą Wyższą im. Pawła Włodkowica w Płocku oraz Kujawsko-Pomorską Szkołą Wyższą w Bydgoszczy. W 1991 roku kandydował na senatora w województwie toruńskim z ramienia Unii Demokratycznej.

Wraz z Elżbietą Zawacką i Andrzejem Tomczakiem należał do założycieli powstałej jesienią 1989 roku w Toruniu Fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej” (obecnie Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej) i długie lata zasiadał w jej Radzie. W uznaniu zasług został w 1992 roku przyjęty w poczet członków korespondentów Polskiej Akademii Umiejętności, a w 1995 roku przyznano Mu godność członka rzeczywistego PAU^[4].

Z końcem roku 2002 przeszedł na emeryturę^[4].

Stanisław Salmonowicz przez lata, od 22 stycznia 1964 do co najmniej 1983 roku, był kontrolowany przez SB, najpierw był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnej „Stypendysta”, a później w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania (Kwestionariusz Ewidencyjny pod Kryptonim „Pewnik”), w związku z „podejrzeniem o zbieranie, opracowywanie i przekazywanie do rozgłośni RWE informacji o stosunkach społeczno-politycznych i gospodarczych w PRL” i tym że „W okresie istotnych wydarzeń w kraju szkalował politykę partii i rządu PRL”. 26 września 1970 został aresztowany, jako podejrzewany o „wejście w porozumienie z przedstawicielami radia »Wolna Europa«” w okresie od maja do 25 września 1970 r. Prokuratura Wojewódzka dla miasta stołecznego Warszawy umorzyła śledztwo wobec „nie wykrycia sprawców przestępstwa”. Dwa lata później toczyło się kolejne śledztwo, w którym był podejrzany o „wejście w porozumienie z przedstawicielami Radia „Wolna Europa” na terenie Warszawy, Wiednia i Paryża, w celu działalności na szkodę Państwa Polskiego. W ramach tego porozumienia przekazywał tej rozgłośni informacje zawierające fałszywe wiadomości o stosunkach społeczno-politycznych i gospodarczych w Polsce, opublikowane następnie przez RWE”. W 1972 Stanisław Salmonowicz był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnej o kryptonimie „Ruch”. W latach 1968–1970 i 1975–1977 miał zakaz wyjazdów za granicę^[7].

Jego wspomnienie o Marku Eminowiczu znalazło się w wydanej w 2009 roku książce Lubię swoje wady. Marek Eminowicz w opowieściach na siedemdziesięciopięciolecie^[8].

Był mężem Marii z domu Michnickiej (zm. 2021), sędzi, notariusza^[4].

Zmarł 24 maja 2022 w Toruniu, spoczął 3 czerwca 2022 roku obok żony w części ewangelickiej cmentarza św. Jerzego^[9][10].

• Krystian Bogumił Steiner: 1746–1814: toruński prawnik i historyk: studium z dziejów nauki prawa doby Oświecenia w Polsce (1962)
• Kraków i jego uniwersytet (1963, wspólnie z Józefem Dużykiem).
• Francja pod jakobińską gwiazdą: szkice z dziejów rewolucji francuskiej (1966).
• Prawo karne oświeconego absolutyzmu: z dziejów kodyfikacji karnych przełomu XVIII–XIX w. (1966).
• Pitaval krakowski (1968, wspólnie z Januszem Szwają i Stanisławem Waltosiem).
• Toruńskie Gimnazjum Akademickie w latach 1681–1817. Studium z dziejów nauki i oświaty (1973).
• O reglamentacji obyczajowości mieszczańskiej w Toruniu w XVI–XVIII wieku (1976).
• Obrońcy i miłośnicy języka polskiego w Toruniu XVI–XVIII w. (1979).
• Fryderyk II (1981, ISBN 83-04-00790-8).
• Powstanie warszawskie: próba uporządkowania problemów genezy i oceny ogólnej (1981, pod pseudonimem Antoni Nowosielski).
• Myśl Oświecenia w Toruniu (1982).
• Toruń w czasach baroku i oświecenia: szkice z dziejów kultury Torunia XVII–XVIII wieku (1982, ISBN 83-01-04159-5).
• Konfederacja warszawska 1573 (1985, ISBN 83-00-00995-7).
• Prusy: dzieje państwa i społeczeństwa (1987, ISBN 83-210-0714-7)
• .Ludzie i dzieło Sejmu Czteroletniego (1988).
• Sylwetki spod gilotyny (1989, ISBN 83-01-09024-3).
• Ludwik Muzyczka 1900–1977: polityk i żołnierz: przyczynek do dziejów Armii Krajowej (1992, ISBN 83-900329-4-5).
• Od Prus Książęcych do Królestwa Pruskiego: studia z dziejów prusko-pomorskich (1992).
• Szkice toruńskie XVII–XVIII wieku (1992, ISBN 83-85196-34-X).
• Polacy i Niemcy wobec siebie: postawy, opinie, stereotypy (1697–1815): próba zarysu (1993).
• Wokół listu 34 (1994).
• Polskie Państwo Podziemne: z dziejów walki cywilnej 1939–45 (1994, ISBN 83-02-05500-X).
• Historia ustroju Polski (1995, wspólnie z Ryszardem Łaszewskim, ISBN 83-85709-61-4).
• Studia historycznoprawne (1995, ISBN 83-231-0680-0).
• Polityczna geneza Powstania Warszawskiego: Powstanie Warszawskie z perspektywy półwiecza, Studia i materiały z sesji naukowej na Zamku Królewskim w Warszawie, 14–15 czerwca 1994 s. 29–42, Instytut Historii PAN 1995.
• O rzemiośle recenzenta: studia z warsztatu historyka (1999, ISBN 83-86301-79-1).
• Polski wiek XX: studia i szkice (2000, ISBN 83-88500-03-1).
• Z wieku oświecenia: studia z dziejów prawa i polityki XVIII wieku (2001, ISBN 83-231-1331-9).
• Historia ustrojów państw (2001, wspólnie z Grzegorzem Górskim, ISBN 83-88296-73-6).
• Prusy Królewskie w XVII–XVIII wieku: studia z dziejów kultury (2002, ISBN 83-231-1462-5).
• Niewesołe lata 1939–1989: szkice z Polski dziejów najnowszych (2005, ISBN 83-89416-61-1).
• W staropolskim Toruniu (XVI–XVIII w.): studia i szkice (2005, ISBN 83-7285-234-0).
• Kilka minionych wieków: szkice i studia z historii ustroju Polski (2009, ISBN 978-83-242-0981-1).
• Studia z historii prawa (XVI–XX wiek) (2010, ISBN 978-83-89914-29-3).
• The Tragic Night of Occupation: On ‘Collaboration from Below’ in the General Government (1939–1945) (2013).
• Między NRD i RFN. Ze wspomnień historyka, „Zapiski Historyczne”, tom LXXVIII, s. 117–154 (2013).
• „Życie jak osioł ucieka…” Wspomnienia (2014, ISBN 978-83-7629-448-3)^[11].
• Społeczeństwo polskie w latach 1939–1945. Uwagi o sytuacji badawczej, [w:] Kaszubi-Pomorze-Gdańsk. Księga Jubileuszowa Profesora Józefa Borzyszkowskiego z okazji 70. rocznicy urodzin, pod red. C. Obrachta-Prondzyńskiego, K. Lewalskiego, T. Rembalskiego, s. 746–757 (2016, ISBN 978-83-63368-81-4).
• Sieyès E.-J., Czym jest stan trzeci? Esej o przywilejach, z przedmową prof. dra hab. Stanisława Salmonowicza (2016, ISBN 978-83-7666-460-6).
• Les autorités de la Pologne en exil et l’état clandestin polonais, Guerres mondiales et conflits contemporains: La Pologne dans les conflits du XXe siècle. II – Deuxième Guerre mondiale et Guerre froide, t. 1, s. 27–53 (2016, ISBN 978-2-13-073389-8, ISSN 0984-2292).
• Die Evangelischen in Thorn (16.–20. Jahrhundert). Studiensammlung, unter der Red. von Jarosław Kłaczkow und Agnieszka Zielińska (2014, współautor, ISBN 978-83-7780-905-1).
• Refleksje o XX wieku - epoce ludobójstwa, [w:] Wiek nienawiści: studia, pod red. E. Dmitrówa et al., s. 297–308 (2014, ISBN 978-83-7629-661-6).
• Prus pierwszy wiek XIX (1806–1871), „Zapiski Historyczne” tom LXXX, z. 3, s. 7–28 (2015, ISSN 0044-1791).
• Historia Pomorza. T. 5, (1918–1939): Województwo pomorskie i Wolne Miasto Gdańsk. Cz. 1, Ustrój, społeczeństwo i gospodarka, pod red. S. Wierzchosławskiego i P. Olstowskiego (2015, współautor, ISBN 978-83-65127-08-2).
• Od XVI do XX wieku. Studia historyczne i historycznoprawne, red. D. Janicka (2016, ISBN 978-83-231-3641-5 - oprawa miękka, ISBN 978-83-231-3669-9 - oprawa twarda).
• Status prawny Polaka pod okupacją niemiecką (1939–1945). Uwagi o potrzebie badań, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” z. 3, s. 345–360 (2016, ISSN 2084-4115).
• Historia prawa wobec II RP. Uwagi o stanie badań, „Studia Iuridica Toruniensia” 18, s. 9–28 (2016, ISSN 1689-5258).
• Europa 1777 r. - od humanitarnej krytyki prawa obowiązującego po budowę nowych kodeksów karnych, „Studia Iuridica Toruniensia” 20, s. 269–297 (2017, ISSN 1689-5258).
• O dziejach Wydziału Prawa UJ w dobie II RP, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” z. 2, s. 137–149 (2017, ISSN 2084-4115).
• Polnische Preussen oder Westpreussen. Ausgewählte Studien (2018, ISBN 978-83-65826-14-5).
• Ludwik Muzyczka „Benedykt” (1900–1977). Materiały historyczne do dziejów Komendy Głównej Armii Krajowej, pod red. nauk. M. J. Mazurkiewicza (2018, ISBN 978-83-8098-533-9).

• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2014)^[12][13]
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2003)^[14]
• Krzyż Wolności i Solidarności (2012)^[15][16]
• Medal Komisji Edukacji Narodowej
• Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”
• Medal „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”
• Medal „Za Zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze
• Odznaka „Za zasługi dla woj. Kujawsko-pomorskiego” (dwukrotnie)

Źródło:^[5].

• Nagroda III stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego za wyróżniającą się pracę habilitacyjną (1967)^[17]
• tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (2022)^[18]

• SławomirS. Kalembka SławomirS. (red.), Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–2004. Materiały do biografii, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2006, s. 600, ISBN 83-231-1988-0 .
• Stanisław Salmonowicz: Życie jak osioł ucieka. Wspomnienia. Bydgoszcz–Gdańsk: Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2014.

• Prof. zw. dr hab. Stanisław Salmonowicz, [w:] archiwalna baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2011-07-10] .