Stanisław Wnuk

Stanisław Wnuk

Opal

kapitan[a]
Data i miejsce urodzenia	30 stycznia 1905 Borów
Data śmierci	20 listopada 1998
Przebieg służby
Lata służby	1940–1947
Siły zbrojne	Armia Krajowa Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość
Stanowiska	zastępca szefa Kedywu Inspektoratu Lublin–Puławy

Stanisław Wnuk, ps. Opal (ur. 30 stycznia 1905 w Borowie, zm. 20 listopada 1998) – polski żołnierz, kapitan^[a] Armii Krajowej, zastępca Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora” od lutego 1944 do grudnia 1945. Był tajnym współpracownikiem Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa. Pomógł bezpiece w ujęciu „Zapory” i jego podkomendnych.

Urodził się 30 stycznia 1905 roku^[1] w Borowie^[2], choć część źródeł podaje Kolonię Borowską^[3]. Uczęszczał do Gimnazjum Hetmana Jana Zamoyskiego w Lublinie^[1]. W latach 1938–1939 studiował na Wydziale Prawa KUL^[2].

1 marca 1940 wstąpił do Związku Walki Zbrojnej^[1], gdzie przydzielono mu funkcję zastępcy komendanta Placówki Chodel w Obwodzie AK Lublin Powiat^[2]. W grudniu 1943 roku mianowany dowódcą jednego z patroli dywersyjnych AK. W styczniu 1944 roku Hieronim Dekutowski ps. „Zapora” został szefem Kedywu Inspektoratu Lublin–Puławy, a w lutym jego zastępcą został Stanisław Wnuk (zastępując Teofila Machalicę ps. „Toll”). W czerwcu oddział podzielono na dwa pododdziały, jednym z nich dowodził „Opal”. Pod jego dowództwem znalazły się plutony „Wampira”, „Żbika” i „Ducha”^[4].

Po wkroczeniu Armii Czerwonej na ziemię lubelską, oddział „Zapory” został rozwiązany. 15 sierpnia 1944 roku NKWD przeprowadziło obławę na dom „Opala”, który w tym czasie był w Lublinie, gdzie zgłaszał się do Ludowego Wojska Polskiego. W zaistniałej sytuacji, zaczął się ukrywać. Zorganizował oddział partyzancki i 3 maja 1945 roku przekazał dowodzenie Dekutowskiemu^[1]. Po amnestii z sierpnia 1945 roku reprezentował partyzantów w rozmowach z UB, a następnie się ujawnił. Pełnił funkcję przedstawiciela Komisji Likwidacyjnej AK Obszaru Centralnego Okręgu Lublin. Rozpoczęły się jednak aresztowania ujawnionych, przez co większość Zaporczyków pozostała w konspiracji. W grudniu 1945 roku „Zapora” skontaktował się z Romanem Jeziorem ps. „Jung”, inspektorem lubelskiego WiN, a jego oddział wstąpił do zrzeszenia^[5].

20 grudnia 1945 roku Wnuk został aresztowany na stacji Lublin Główny^[2]. Uwięziono go na Zamku w Lublinie. Został zwerbowany do współpracy z bezpieką, prawdopodobnie przez Wincentego Wojciusza. W styczniu 1946 zobowiązał się wydać m.in. „Zaporę” i podał możliwe miejsca jego ukrywania. Informacje przez niego przekazane doprowadziły do zatrzymania kpt. Bronisława Rębacza ps. „Rymsza”, komendanta obwodu AK-WiN Kraśnik^[6]. W tym czasie nieświadomy zdrady Dekutowski starał się o uwolnienie swojego zastępcy. Opracował raport swoich akcji zbrojnych, biorąc za nie pełną odpowiedzialność i oświadczając że wydał rozkazy przeprowadzenia tych akcji. „Opal” wyszedł na wolność 20 listopada 1946^[1]. Jako informator pomógł UB w akcji ujęcia „Zapory” we wrześniu 1947^[1], a według Sławomira Poleszaka odegrał w niej kluczową rolę^[7].

Zaporczycy podejrzewali Wnuka o donosicielstwo^[8], choć według relacji jednego z nich, Franciszka Nieleszczuka, sam major nie wierzył, by któryś z podkomendnych mógł go zdradzić^[9].

W 1950 roku został ponownie aresztowany, jako podejrzany o dalszą współpracę z WiN. Zeznał wtedy, że po 1946 spotykał się z Dekutowskim tylko z polecenia władz bezpieki i o wszystkich spotkaniach informował w UBP w Lublinie. Wymienił wtedy również nazwiska komunistycznych oficerów, którym meldował o wyjeździe „Zapory” za granicę^[8]. Obciążył również zeznaniami Izabelę Kochanowską, współpracownicę Dekutowskiego, która w następstwie została skazana na 6 lat więzienia^[10]. Został uwolniony w maju 1951. Dalej pomagał służbom w rozpracowywaniu działaczy podziemia niepodległościowego. Posługiwał się pseudonimami „Dziadek”, „Iskra” i „Żmudzki”^[8][9]. Według Jarosława Kopińskiego był bardzo dyspozycyjnym agentem. Zakończył współpracę z bezpieką dopiero w 1989 roku^[8].

W źródłach występują rozbieżności co do stopnia wojskowego Wnuka. Część określa go porucznikiem^[11][12], część kapitanem^[2][9][13], a pojedyncze majorem^[14]. Na zdjęciu z 1995 nosi mundur Wojska Polskiego w naramiennikiem majora^[8].

Zmarł 20 listopada 1998. Jego działalność agenturalna wyszła na jaw dopiero w roku 2006 po opublikowaniu artykułu „Zapora” w sieci agentów przez Jarosława Kopińskiego^[1].

• Izabella Kochanowska: Major "Zapora". Sopot: 1998.