Stary wódz

Stary wódz
Der alte Feldherr
Ilustracja
Strona tytułowa polskiego wydania z 1918 roku
Autor

Karl von Holtei

Typ utworu

wodewil

Wydanie oryginalne
Język

niemiecki

Stary wódz (niem. Der alte Feldherr[1]) – wodewil Karla von Holteia, dotyczący epizodu z życia Tadeusza Kościuszki, miał premierę w 1825 roku.

Historia

Karl von Holtei interesował się sprawami polskimi od młodości oraz w okresie studiów[2]; napisał wcześniej jednoaktówkę o Stanisławie Auguście Poniatowskim[3]. O postaci Kościuszki prawdopodobnie dowiedział się od swoich polskich przyjaciół z Wrocławia[2]. Wodewil miał premierę 1 grudnia 1825 roku[2] w Königsstädtisches Theater w Berlinie w 1825 roku[4]. Na jednym z przedstawień był sam cesarz[2]. Sztuka nie została dobrze przyjęta przez władze, po sześciu przedstawieniach zakazano jej dalszego wystawiania w Berlinie[2]. Autor dzieła był również aktorem i wielokrotnie wcielał się w rolę Tadeusza Kościuszki[4]. Utwór osiągnął dużą popularność[1], m.in. dzięki grze aktorskiej Karla von Holteia[4]. Pomimo berlińskiego zakazu wystawiania sztuka była grana z powodzeniem w Hamburgu, Gdańsku, Poznaniu (był grany od 1826 do 1840 roku[5]) i Wrocławiu[6]. We wrocławskim teatrze od 2 marca 1826 roku do 4 sierpnia 1830 roku wystawiono go 27 razy[7]. Popularnością cieszyła się pieśń-dialog pt. Kosciuszko und Lagienka (Denkst du daran, mein tapfrer Lagienka[8]), w której starszy dowódca i jemu podległy żołnierz przypominają sobie bitwę pod Dubienką oraz bitwę pod Racławicami[1]. Owa pieśń stanowi przeróbkę pieśni napoleońskiej T’en souviens tu, distait un capitaine, którą napisał Émile Debraux; stała się ona na tyle popularna, że brano ją za niemiecką pieśń ludową[9]. Autor usłyszał jedną z pieśni z przedstawienia w Paryżu rok po premierze, można je było usłyszeć nawet w domu Johanna Wolfganga von Goethego[8]. Sztuka została dobrze odebrana podczas wystawienia w Cieplicach Śląskich, gdzie publiczność zaczęła śpiewać razem z aktorami, co zanotował autor sztuki w swoich wspomnieniach[10].

Karl von Holtei wspomniał postać Kościuszki jeszcze w wierszu Der letzte Pole z 1832 roku[11]. W swojej autobiografii pt. Vierzig Jahre[4] napisał, że duch Kościuszki przemienił go w Cygana (niem. Kościuszkos Geist habe ihn zum Zigeuner gemacht[2]) – sprawił, że stał się włóczęgą[4].

Na język angielski dzieło przełożono pt. Kosciuzko, or The old general: an operetta[12], utwór przełożono także na język francuski[13]. Polskie tłumaczenie autorstwa Adama Stodora ukazało się nakładem Księgarni Polskiej Bernarda Połonieckiego w 1918 roku we Lwowie[10].

Fabuła

Sztuka została dedykowana polskim przyjaciołom artysty z Wrocławia[2]. Wodewil jest jednoaktowy[3], fabuła została oparta o epizod z życia Tadeusza Kościuszki – w 1814 roku ocalił on mieszkańców okolic Fontaineblau przez obrabowaniem przez wojsko, m.in. polski batalion[1][3]. Akcja została przeniesiona do Szwajcarii, do posiadłości pani Schönenwerd na wsi[3] a żołnierze zostali zamienieni na Polaków z Legionów Jana Henryka Dąbrowskiego[1].

Matka z córką Lucją jedzą śniadanie na balkonie, zaniepokoiły się nieobecnością Tadeusza, który bywał częstym gościem ich pałacu. Wspominają jego dobre serce i szczodrość dla ubogich[3]. Tadeusz pojawia się, panie wznoszą toast na cześć „starego wodza” i „naszego przyjaciela”. Pani domu chwali jego zalety i zasługi wojenne oraz daje do zrozumienia, że zna jego nazwisko, choć postanawia go nie ujawniać[3]. Tadeusz wypowiada wierszowany monolog, po czym Łucja śpiewa pieśń na jego cześć, co wywołuje zażenowanie Tadeusza[3]. Spokojna atmosfera zostaje przerwana przybyciem polskich ułanów, którzy rozpoczynają plądrowanie posiadłości[3]. Wśród nich znalazł się Łagienko, stary wiarus i kompan Tadeusza z bitew pod Dubienką, Szczekocinami i pod Racławicami (w oryginale mowa nie o Racławicach, a Krakowie[10]); obecność Tadeusza hamuje zapędy żołnierzy, a Łagienko i Tadeusz śpiewają w duecie o dawnych sukcesach na polu bitwy[7]. Wodewil kończy się słowami: O Boże! wybaw nas z kajdan niewoli, I wolność daj nam, jako walki plon![3]

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 Śliziński 1981 ↓, s. 209.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Bentkowski 2001 ↓, s. 27.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Bogusław Mucha, Stary wódz - wodewil Karla von Holteia o Kościuszce, „Akant”, 8, akant.org, 2010, ISSN 1429-9054 [dostęp 2025-11-08].
  4. 1 2 3 4 5 Połczyńska 1990 ↓, s. 3.
  5. ↑ Bentkowski 2001 ↓, s. 34–36.
  6. ↑ Bentkowski 2001 ↓, s. 3.
  7. 1 2 Leszek Dziemianko, Der junge Karl von Holtei: Leben und Werk, Dissertationes Inaugurales Selectae, Wrocław : Dresden: Oficyna Wydawnicza Atut - Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe : Neisse Verlag, 2007, s. 445, ISBN 978-3-940310-04-0 (niem.).
  8. 1 2 Bentkowski 2001 ↓, s. 28.
  9. ↑ Śliziński 1981 ↓, s. 209–210.
  10. 1 2 3 Rob, welthellsicht - moje spojrzenie na świat : „Jam za dwa ludy tylko toczył bój”- o Kościuszce na Dolnym Śląsku: sztuka Holteia z Wrocławia, która podbiła europejskie sceny! (konteksty i ciekawostki) [online], welthellsicht - moje spojrzenie na świat, 5 czerwca 2020 [dostęp 2025-11-08].
  11. ↑ Śliziński 1981 ↓, s. 210.
  12. ↑ Kosciuzko , or The old general : an operetta [online], academica.edu.pl [dostęp 2025-11-08].
  13. ↑ Maciej Mischok, Stary Wódz – Kościuszko w oczach Karla von Holteia [online], Przegląd Brzeski - wiadomości Brzeg, 17 października 2025 [dostęp 2025-11-13].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.