Statyka społeczna

Statyka społeczna – pojęcie z zakresu socjologii i filozofii społecznej oznaczające porządek społeczny w jego strukturalnym wymiarze: układ instytucji, relacji między nimi oraz mechanizmów utrzymujących spójność społeczeństwa. Przeciwstawia się ją dynamice społecznej.

Pojęcie wprowadzone zostało przez Auguste'a Comte'a, jako jeden z dwóch głównych działów (obok dynamiki społecznej, tworzonej przez niego nowej nauki o społeczeństwie. Statyka obejmowała elementy stałe (związane z porządkiem), a dynamika zmienne (związane ze zmianą i postępem). Pierwsza obejmowała prawa współwystępowania, a druga następstwa^[1]. Comte zakładał, że porządek społeczny jest poznawalny, da się wyodrębnić od elementów dynamicznych. To, z czego składa się społeczeństwo i to jak się zmienia są dwoma odrębnymi obszarami badawczymi. Odpowiadało to założeniom jego pozytywistycznej filozofii, której częścią miała być socjologia^[2][3].

Porządek zdaniem Comte'a ma charakter charakter spontaniczny. Składają się na niego trzy poziomy: jednostka, rodzina i społeczeństwo jako całość. Jednostka jest jeszcze elementem badanym przez psychologię, którą Comte wliczał w zakres biologii^[4]. Najprostszą formą jednostki społecznej jest rodzina, a wszystkie struktury społeczne są od niej pochodne^[2].

Podstawą powiązań w ramach statyki społecznej jest podział pracy. To on wymusza specjalizację, wchodzenie w interakcje z innymi rodzinami, wspomaga socjalizację i kontrolę społeczną^[2]. Elementy statyczne pozostają w równowadze. Zmiana następuje poprzez przejście do innego stadium, poprzez procesy dynamiki społecznej. Zgodnie z ewolucjonistycznym "prawem trzech stadiów" społeczeństwa przechodzą od stadium teologicznego, poprzez metafizyczne, aż do pozytywistyczne^[2][3].

Statyka społeczna grała też ważną rolę w systemie socjologicznym Herberta Spencera, a jego pierwsza praca socjologiczna nosiła tytuł Social Statics (1851)^[5]. Pojęcie to ma inne znaczenie, niż u Comte'a, oznaczając stan równowagi w idealnym społeczeństwie (a dynamika społeczna jest zbiorem procesów do tego prowadzących)^[5]. Głównymi instytucjami składającymi się na statykę były rodzina, rząd, religia i gospodarka. Społeczeństwo miało charakter superorganiczny, dąży do równowagi za pomocą trzech komponentów strukturalnych: regulacyjnego (zajmującego się kontrolą i koordynacją), operacyjnego (produkcja i reprodukcja) oraz dystrybucyjnego (wymiana zasobów)^[2]. Wraz z ewolucyjnym rozwojem społęczeństwa rośnie jego złożoność, wyrażająca się m.in. w podziale pracy i stratyfikacji^[2].

Termin rzadko używany we współczesnej socjologii. Znaczącym wyjątkiem jest funkcjonalizm strukturalny, np. teoria systemów Talcota Parsonsa. Wyróżnia ona elementy struktury społecznej ze względu na funkcje jakie spełniają^[2]. W późniejszych swoich pracach Parsons wprowadzał do swojej teorii elementy ewolucyjne, nawiązujące do koncepcji Comte'a^[5].

• Ronald KeithR.K. Bolender Ronald KeithR.K., Social Statics, [w:] William A.W.A. Darity (red.), International Encyclopedia of the Social Sciences, t. 7, 2008, s. 620-621 .
• MichaelM. Ryan MichaelM., Statics and Dynamics, [w:] GeorgeG. Ritzer (red.), Encyclopedia of social theory, t. 2, Thousand Oaks: Sage Publications, 2005, s. 793-794 .