Stefan Rychalski

Stefan Rychalski

podpułkownik piechoty
Data i miejsce urodzenia	20 lipca 1891 Baranówka
Data i miejsce śmierci	13–14 kwietnia 1940 Katyń
Przebieg służby
Lata służby	1914–1940
Siły zbrojne	Wojsko Polskie
Formacja	III Korpus Polski w Rosji
Jednostki	2 Pułk Strzelców Podhalańskich 12 Pułk Piechoty 43 Pułk Strzelców Legionu Bajończyków PKU Łask KRU Łask
Stanowiska	dowódca batalionu piechoty kwatermistrz pułku komendant PKU komendant RU
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-ukraińska wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa kampania wrześniowa
Odznaczenia

Stefan Rychalski (ur. 20 lipca 1891^[1][2][3][4] w Baranówce^[1][5][6][7], zm. 13–14 kwietnia 1940 w Katyniu) – podpułkownik piechoty Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Syn Władysława i Agnieszki z Ostrowskich^[8], urodzony 20 lipca 1891 roku w Baranówce, w powiecie żytomierskim na Wołyniu^[5][9]. Uczęszczał do gimnazjum w Żytomierzu^[5]. Ponadto przystąpił do egzaminu polonistycznego z zakresu szkoły średniej w Krakowie^[10].

Podczas I wojny światowej, w 1914 roku został wcielony do armii rosyjskiej i służył w 231 pułku piechoty, z którym został wysłany na front austriacki^[11]. Następnie od 27 grudnia 1914 roku do 1 kwietnia 1915 roku uczęszczał do szkoły oficerskiej w Kijowie^[5]. Będąc chorążym został wysłany na front z przydziałem do 15 Pułku Strzelców Fińskich^[11], gdzie był dowódcą kompanii^[12]. W 1917 roku awansowano go na stopień porucznika. Od 30 listopada 1917 roku leczył się w szpitalu wojskowym w Kijowie^[11]. Od 1 stycznia do 28 maja 1918 roku służył w szeregach III Korpusu Polskiego w Rosji^[5][13], a następnie po jego rozwiązaniu, będąc prześladowanym przez zbolszewizowanych Ukraińców, przedostał się – po kilkumiesięcznej tułaczce – do Odessy i wstąpił do 4 Dywizji gen. Żeligowskiego, w której przebywał do 21 września 1919 roku^[11].

Po powrocie do niepodległej Polski, we wrześniu 1919 roku przydzielono go do 2 pułku strzelców podhalańskich^[11], z którym to pułkiem wyruszył na front bolszewicki, gdzie brał czynny udział w ofensywie kijowskiej^[11]. 19 czerwca 1920 roku, podczas odwrotu spod Kijowa, na odcinku w okolicy Owrucza został dwukrotnie ciężko ranny w jednym boju (przestrzelona miednicy, pęcherz moczowy oraz lewe podudzie)^[11]. Następnie do 9 sierpnia 1920 roku przebywał w szpitalu^[11]. Po wyleczeniu powrócił do baonu zapasowego 2 pułku strzelców podhalańskich w Sanoku^[11]. Za swoje czyny wojenne 17 maja 1921 roku został odznaczony krzyżem „Virtuti Militari” V klasy^[14], a we wniosku o jego nadanie czytamy m.in.^[15][5][12]:

1 czerwca 1921 roku pełnił służbę w 72 pułku piechoty^[16]. 3 maja 1922 roku został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 526. lokatą w korpusie oficerów piechoty, a jego oddziałem macierzystym był nadal 72 pułk piechoty^[17]. 10 lipca 1922 roku został zatwierdzony na stanowisku dowódcy batalionu w 43 pułku piechoty w Dubnie^[18]. Od 1923 roku pełnił służbę w 12 pułku piechoty w Wadowicach na stanowisku dowódcy I batalionu^[19][20]. 26 stycznia 1928 roku awansował na podpułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1928 roku i 73. lokatą w korpusie oficerów piechoty^[21]. 26 kwietnia 1928 roku został przesunięty ze stanowiska dowódcy I batalionu na stanowisko kwatermistrza^[22][23]. 12 marca 1929 roku został przeniesiony macierzyście do kadry oficerów piechoty z równoczesnym przeniesieniem służbowym do Powiatowej Komendy Uzupełnień Łask na stanowisko pełniącego obowiązki komendanta^[24]. 23 marca 1932 roku został zatwierdzony na stanowisku komendanta PKU Łask^[25][26]. Obowiązki na tym stanowisku wykonywał do wybuchu II wojny światowej. W międzyczasie (1938 rok) zajmowane przez niego stanowisko otrzymało nazwę „komendant rejonu uzupełnień”, a dowodzona przez niego jednostka została przemianowana na Komendę Rejonu Uzupełnień Łask^[27].

W czasie kampanii wrześniowej, po agresji ZSRR na Polskę, 20 września 1939 roku w Dubnie dostał się do niewoli radzieckiej^[28]. Początkowo od 22 października 1939 roku był przetrzymywany w obozie jenieckim w Putywlu^[28]. Następnie od listopada 1939 roku przebywał w obozie jenieckim w Kozielsku^{[29][5][28][8]}, skąd 21 listopada tego roku wysłał ostatni list do rodziny^[28]. Między 11 a 12 kwietnia 1940 roku został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego^[28] – lista wywózkowa 025/1 z 9 kwietnia 1940 roku^[8][28], pozycja 40^[5]. Między 13 a 14 kwietnia 1940 roku został zamordowany w Katyniu^[28][5][8] przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[30][31]. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne^[32][33]. W 1943 roku podczas ekshumacji nadzorowanych przez Niemców^[34], przy zwłokach ppor. Stefana Lecha^{[35][36][37][38]} została znaleziona lista 27 oficerów, przebywających wcześniej w obozie przejściowym w Putywlu^[39], na której m.in. został wymieniony por. Rychalski Stefan, a przy jego nazwisku zostały wskazane adresy: Warszawa, Nowolipie 33–34 oraz Sulejówek, Pułaskiego 75^[36].

Był żonaty i miał córkę Marię Teresę (ur. 23 września 1929)^[10][8].

5 października 2007 roku minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień pułkownika^[40][41][42]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 roku w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”^[43].

W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, w 2008 roku został zasadzony Dąb Pamięci honorujący Stefana Rychalskiego: przy Zespole Szkół w Józefowie^[44][45].

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 1751 – 17 maja 1921^[46][5][1]
• Złoty Krzyż Zasługi – 10 listopada 1938 „za zasługi w służbie wojskowej”^[47]
• Krzyż Walecznych dwukrotnie^[13][5]
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921^[13][5]
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości^[13][5]
• Odznaka za Rany i Kontuzje^[48]
• Medal Międzysojuszniczy „Médaille Interalliée”^[13]

• jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
• obozy NKWD dla jeńców polskich
• ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu

• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
• Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921.
• Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
• Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.
• Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932.
• Kazimierz Banaszek, Krystyna Wanda Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
• Witold Jarno: Okręg Korpusu Wojska Polskiego nr IV Łódź 1918-1939. Łódź: Wydawnictwo „Ibidem”, 2001. ISBN 83-88679-10-4.
• Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
• Убиты в Катыни. Księga pamięci polskich jeńców wojennych – więźniów obozu NKWD w Kozielsku, rozstrzelanych decyzją Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (b) z 5 marca 1940 roku. Лариса Еремина (red.). Moskwa: Stowarzyszenie Memoriał, 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.
• Rychalski Stefan. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.82-7755 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-01-30].