Strefa bezatomowa
Strefa bezatomowa (ang. nuclear-weapon-free zone, NWFZ) – wyznaczony traktatem obszar, na którym obowiązuje zakaz rozwijania, wytwarzania, nabywania, przechowywania, rozmieszczania i stosowania broni jądrowej, wraz z międzynarodowym systemem weryfikacji[1][2]. Strefy bezatomowe są instrumentem regionalnego rozbrojenia nuklearnego, uzupełniającym globalne zobowiązania wynikające z Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), którego art. VII uznaje prawo grup państw do tworzenia takich stref[3].
Pięć traktatów ustanowiło strefy bezatomowe obejmujące znaczną część półkuli południowej i Azję Środkową: traktat z Tlatelolco (1967), traktat z Rarotonga (1985), traktat z Bangkoku (1995), traktat z Pelindaba (1996) i traktat z Siemipałatyńska (2006)[1]. Odrębny status bezatomowy posiada Mongolia[1].
Definicja i podstawa prawna
Definicję strefy bezatomowej sformułowało Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 3472 (XXX) z 1975 roku: jest to strefa uznana przez Zgromadzenie Ogólne, ustanowiona traktatem przez grupę państw, która zakazuje posiadania i rozmieszczania broni jądrowej na danym obszarze i zawiera mechanizmy weryfikacji[1].
Istotnym elementem każdej strefy bezatomowej są negatywne gwarancje bezpieczeństwa (ang. negative security assurances): mocarstwa nuklearne zobowiązują się w protokołach do traktatów do nieużywania i niegrożenia użyciem broni jądrowej wobec państw strefy[2][1]. Weryfikacja zobowiązań opiera się na systemie zabezpieczeń MAEA: państwa stron stref bezatomowych są zobowiązane do zawarcia porozumień o zabezpieczeniach obejmujących całość ich działalności jądrowej[2].
Art. VII NPT stanowi, że układ nie narusza prawa grup państw do zawierania traktatów regionalnych zapewniających całkowity brak broni jądrowej na ich terytoriach[3].
Traktaty ustanawiające strefy bezatomowe
Traktat z Tlatelolco (1967)
Traktat z Tlatelolco, podpisany w 1967 roku, ustanowił pierwszą strefę bezatomową na zamieszkałym obszarze, obejmując Amerykę Łacińską i Karaiby[2]. Traktat powstał z inicjatywy Meksyku po kryzysie kubańskim 1962 roku, który unaoczniał zagrożenie rozmieszczeniem broni jądrowej w regionie[3][2]. Wszystkie pięć uznanych mocarstw nuklearnych ratyfikowało protokoły do traktatu[1].
Traktat z Rarotonga (1985)
Traktat z Rarotonga objął południowy Pacyfik, zakazując nie tylko posiadania broni jądrowej, ale również prób jądrowych i zatapiania odpadów radioaktywnych na obszarze strefy[1]. Traktat był odpowiedzią na francuskie próby jądrowe na atolach Mururoa i Fangataufa[2]. Francja ratyfikowała protokoły dopiero w 1996 roku, po zakończeniu programu prób[1].
Traktat z Bangkoku (1995)
Traktat z Bangkoku ustanowił strefę bezatomową w Azji Południowo-Wschodniej, obejmując 10 państw ASEAN[1]. Żadne z pięciu uznanych mocarstw nuklearnych nie podpisało dotąd protokołu do traktatu, głównie z powodu sporu o zasięg strefy, która obejmuje wyłączne strefy ekonomiczne i szelfy kontynentalne państw stron[2][1].
Traktat z Kairu (1996)
Traktat z Kairu utworzył afrykańską strefę bezatomową[1]. Traktat miał szczególne znaczenie symboliczne: RPA była jedynym państwem, które dobrowolnie zlikwidowało posiadany arsenał jądrowy (6 głowic, zniszczonych w 1991 roku) przed przystąpieniem do strefy[3].
Traktat z Siemipałatyńska (2006)
Traktat z Siemipałatyńska objął pięć państw Azji Środkowej: Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan[1]. Traktat nazwano od poligonu w Siemipałatyńsku, gdzie ZSRR przeprowadził ok. 450 prób jądrowych w latach 1949–1989[3].
Mongolia
Mongolia uzyskała indywidualny status bezatomowy na mocy rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 1998 roku[1]. Było to rozwiązanie nietypowe: standardowo strefy bezatomowe tworzone są przez grupy państw w drodze traktatu, nie przez pojedyncze państwa[2].
Inne obszary objęte zakazem broni jądrowej
Odrębne traktaty zakazują broni jądrowej na Antarktyce (traktat antarktyczny z 1959 roku), na dnie mórz i oceanów poza granicą morza terytorialnego (układ z 1971 roku) i w przestrzeni kosmicznej, w tym na Księżycu i innych ciałach niebieskich (Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 roku)[2]. Terytorium byłej NRD objęte jest zakazem rozmieszczania broni jądrowej na mocy traktatu dwa plus cztery z 1990 roku[3].
Proponowane strefy
Propozycja utworzenia strefy wolnej od broni masowego rażenia na Bliskim Wschodzie, zgłoszona przez Egipt w 1990 roku, została poparta w rezolucji konferencji przeglądowej NPT w 1995 roku[4]. Od 2019 roku odbywa się doroczna konferencja ONZ poświęcona ustanowieniu takiej strefy[4]. Główną przeszkodą pozostaje nieobecność Izraela, który nie jest stroną NPT i według powszechnych ocen posiada arsenał jądrowy[4][3].
Historycznym przykładem europejskiej propozycji denuklearyzacji był plan Rapackiego z 1957 roku, zakładający utworzenie strefy bezatomowej obejmującej Polskę, Czechosłowację i oba państwa niemieckie[3]. Propozycja nie została zrealizowana z uwagi na sprzeciw zachodnich mocarstw, które obawiały się naruszenia nuklearnej równowagi w Europie[2].
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 UNODA, Nuclear-Weapon-Free Zones [online], United Nations Office for Disarmament Affairs [dostęp 2026-05-01] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jozef Goldblat: Arms Control: The New Guide to Negotiations and Agreements. SAGE / SIPRI, 2002. ISBN 978-0-7619-4016-6. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Joseph M. Siracusa: Nuclear Weapons: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-922954-3. (ang.).
- 1 2 3 Arms Control Association, WMD-Free Middle East Proposal at a Glance [online], Arms Control Association [dostęp 2026-05-01] (ang.).
Bibliografia
- Jozef Goldblat: Arms Control: The New Guide to Negotiations and Agreements. SAGE / SIPRI, 2002. ISBN 978-0-7619-4016-6. (ang.).
- Joseph M. Siracusa: Nuclear Weapons: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-922954-3. (ang.).