Strzelnica (stanowisko archeologiczne)

Strzelnica (Zwoleń-Strzelnica) – stanowisko archeologiczne na wschodnich obrzeżach Zwolenia, nad Zwolenką. Jedno z najbardziej wysuniętych na północ znanych stanowisk neandertalskich.

Znaleziska ze stanowiska w Zwoleniu reprezentują środkowopaleolityczną kulturę mikocką^[1]. Ich wiek szacuje się na 64–75 tysięcy lat. Dokładne datowanie jest utrudnione ze względu na przemieszczenie materiału przez rzekę. Oznacza to, że mogą być starsze^[2]. Na stanowisku odnaleziono kości i zęby: mamuta, nosorożca włochatego, bizona, lisa polarnego, renifera, bobra i szczególnie liczne szczątki koni. Wśród znalezionych artefaktów są zgrzebła, pięściaki i inne ostrza, a także odłupki^[3][4][5]. Narzędzia krzemienne wykonane były z krzemienia wapiennego i czekoladowego^[3]. Te drugie są szczególnie liczne, a ich obecność świadczy o mobilności używających go neandertalczyków, gdyż złoża krzemienia czekoladowego znajdują się w odległości kilkudziesięciu kilometrów^[6] w miejscowości Polany-Kolonia. Inne rodzaje krzemienia pochodzą z głazów narzutowych oraz złoży oddalonych o 80–250 km^[7]. Ponieważ w czasie użytkowania stanowiska znaczną część obecnych ziem polskich zajmował lądolód, jest to najbardziej na północ wysunięte stanowisko neandertalskie w Polsce^[2]. Stosunkowo blisko znajduje się stanowisko w Iłży, gdzie znajduje się wychodnia krzemienia czekoladowego i znaleziono wykonane z niego narzędzia używane przez neandertalczyków i ludzi współczesnych^[8]. Jest jednym z nielicznych stanowisk otwartych, czyli niejaskiniowych, na których zachowały się szczątki organiczne, takie jak kości^[2]. Obecność licznych odłupków świadczy, że w tym miejscu obrabiano sprowadzany krzemień, przez co stanowisko to jest potocznie określane warsztatem neandertalczyka^[2]. Badania sugerują, że neandertalczycy wykorzystywali ten obszar do polowania na konie w sposób bardziej zaawansowany niż wcześniej przypuszczano, a także było to miejsce kontaktów o charakterze handlowym, co wskazuje na większe zaawansowanie kulturowe niż typowe dla mezolitu^[7].

Stanowisko odkryto przypadkowo podczas eksploatacji piasku^[3] w nadrzecznej żwirowni^[5]. Jako odkrywca podawany jest Jan Grudzień^[1], lokalny działacz, który zidentyfikował znalezisko operatorów koparki jako szczątki mamuta^[7]. Wykopaliska rozpoczęto w 1983 roku^[3] i kontynuowano w następnym roku. Początkowo było określane roboczą nazwą „Piaśnica”, zastąpioną przez „Strzelnica”^[4]. Rozpoznawcze badania prowadziła Zofia Sulgostowska^[3]. W 1984 roku badania prowadziła grupa archeologów Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN i Państwowego Muzeum Archeologicznego pod kierownictwem Sulgostowskiej i Romualda Schilda^[4]. W tym okresie znaleziono około 330 zabytków^[2]. W 2023 roku badania ponownie podjęto, tym razem pod kierownictwem Witolda Grużdzia z PMA. Zespół tworzyli również archeolodzy z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego^[6].

Na terenie Zwolenia i okolic w latach 80. i 90. XX wieku prowadzono kolejne badania archeologiczne w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), odkrywając stanowiska późniejsze – od neolitycznych po nowożytne^[5]. W dokumentacji archeologicznej Strzelnica opisywana jest jako stanowisko nr 5 w Zwoleniu. Ma identyfikator AZP 75-72/10. Została wpisana do gminnej^[5] i wojewódzkiej ewidencji zabytków, gdzie ma identyfikator INSPIRE PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_14_AR.2295847^[9].