Szah

19 grudnia 1917 r. przyjęto tymczasową Ustawę o emisji banknotów Ukraińskiej Republiki Ludowej, która stanowiła, że ​​„banknoty kredytowe są emitowane w karbowańcach, przy czym jeden karbowaniec zawierał 17,424 części czystego złota i dzielił się na 2 hrywny lub 200 szahów”.^[7][c]

Wyemitowano wówczas także znaczki pocztowe Skarbu Państwa. Z powodu niedoboru drobnych monet podjęto decyzję o ich użyciu jako biletów zdawkowych^[d] (nie można ich było używać do opłacania przesyłek pocztowych). Emisja z 18 kwietnia 1918 r. składała się z nominałów 10, 20, 30, 40 i 50 szahów. Na rewersie tej emisji widniała nota: „Na równi z monetą dzwoniącą”^[e] (ukr. Ходить на рівні з дзвінкою монетою) i były w obiegu do marca 1919 roku, kiedy to zostały zniesione przez władze sowieckie. Pomysł wzorowano na amerykańskim rozwiązaniu z czasów wojny secesyjnej^[8].

Wzory znaczków-monet z 1918 r.
Wizerunek		Nominał (szah)	Wymiary (mm)	Kolor domujący	Opis		Data
Awers	Rewers				Awers	Rewers	Wprowadzenie do obiegu	Wycofanie z obiegu
		10	30 × 25	Jasnobrązowy	Nazwa państwa, nominał, trójząb, ornament	Trójząb, nota	1918	1919
		20		Brązowy	Nazwa państwa głowa mężczyzny (chłopa), nominał, trójząb, ornament
		30		Niebieski	Nazwa państwa, głowa kobiety (chłopki), nominał, trójząb, ornament
		40		Zielony	Nazwa państwa, nominał, trójząb, ornament
		50		Czerwony	Nazwa państwa, nominał, ornament

1 marca 1918 roku Ukraińska Rada Centralna przyjęła ustawę o hrywnie jako jednostce monetarnej Ukraińskiej Republiki Ludowej, która przewidywała emisję państwowych banknotów o nominałach 2, 5, 10, 20, 100, 500 i 1 000 hrywien, a także monet o nominałach 1, 2, 5, 20 i 50 szahów. Jednak z powodu trudności ekonomicznych i technicznych nie rozpoczęto bicia monet^[2].

W 1918 roku w Niemczech wydrukowano bony skarbowe — obligacje o oprocentowaniu 3,6% denominowane w hrywnach. Odsetki od obligacji planowano wypłacać od 1 stycznia 1919 roku. Obligacje wydrukowano w czterech nominałach — 50, 100, 200 i 1 000 hrywien, z których każda miała osiem odrywanych kuponów o wartości: 90 szahów, 1 hrywny i 80 szahów, 3 hrywien i 60 szahów i 18 hrywien^[9][c].

Wizerunek		Nominał (hrywna)	Wartość kuponu	Wymiary (mm)	Kolor dominujący	Opis		Data
Przód	Tył					Przód	Tył	Emisji	Wycofania
		50	90 szahów	294 × 150	Czerwony, fioletowy	Trójząb, nominał, ornament, nota, seria i numer, rok emisji	Nominał, ornament, nota	5 sierpnia 1918	1920
		100	1 hrywna i 80 szahów		Niebieski, zielony
		200	3 hrywny i 60 szahów		Pomarańczowy
		1000	18 hrywien		Różowy

Po narzuceniu władzy radzieckiej w Ukrainie Rada Komisarzy Ludowych podjęła decyzję o wycofaniu z obiegu pieniędzy ukraińskich, pozostawiając w obiegu tylko te, które zostały wydane z inicjatywy władz radzieckich. Pierwszą walutą wprowadzoną do obiegu był rubel radziecki. W latach 1922–1924 przeprowadzono reformę walutową (element Nowej Polityki Ekonomicznej) i wprowadzono czerwońca, który był w równoległym obiegu z rublem do 1947 roku.

Przed II wojną światową na ziemiach anektowanych przez Związek Radziecki krążył złoty II Rzeczypospolitej (Wołyń, Galicja Wschodnia), lej Królestwa Rumunii (Północna Bukowina, Budziak) oraz korona Czechosłowacji (Zakarpacie).

W latach 1939–1954 podziemne struktury OUN i UPA emitowały bofony^[10][11], pieniężne kwity denominowane w polskim złotym i karbowańcu.

W latach 1942–1944 na ziemiach ukraińskich okupowanych przez III Rzeszę krążył karbowaniec Komisariatu Rzeszy Ukraina (powiązany z Reichsmarką).

Po zakończeniu II wojny światowej w okresie istnienia Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej prawnym środkiem płatniczym był rubel radziecki. Na banknotach rubla radzieckiego (do 1991 r.) umieszczane były nazwy „rubla” w językach republik radzieckich, w przypadku Ukrainy było to „карбованець” (karbowaniec).

Obecna hrywna weszła do obiegu 2 września 1996 roku, pięć lat po uzyskaniu niepodległości od ZSRR (24 sierpnia 1991 r.), zastępują tymczasowego karbowańca. W czasie prac nad wprowadzeniem nowej waluty niepodległej Ukrainy dyskutowane były propozycje nazwy dla podjednostki: sota (ukr. сота - setka, sto, jedna setna), rizana (ukr. різана - cięty, połówka) i szah (ukr. шаг). Niektórzy uważali, że „kopiejka” mające rosyjskie konotacje nie pasuje do niepodległej Ukrainy. W 1992 r. Ługański Zakład Budowy Maszyn (ukr. Луганський верстатобудівний завод) wyprodukował próbki monet o nominałach „jednego szaha” i „pięćdziesiąt szahów”. Powstały także szkice monet o nominale 1, 5, 10 i 25 dla „szaha” i „kopiejki”^[c].

Wstępnie „szah” został zaaprobowany, jednak ostatecznie 2 marca 1992 roku, na mocy postanowienia Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy, zatwierdzono nazwę jednej setnej hrywny – „kopiejka” (ukr. копійка)^[12].

2 września 2024 r. Prezes Narodowego Banku Ukrainy (NBU) poinformował o rozpoczęciu procesu zmiany nazwy podjednostki hrywny^[2][6].

NBU motywuje konieczność zmiany następująco:

• Ożywienie tożsamości monet ukraińskich. Nazwa „szah” ma dawne ukraińskie pochodzenie i była używana zarówno na terytorium Ukrainy, jak i w ukraińskim obiegu pieniężnym (od XVI-XVII wieku). Jest to unikalne określenie monety, które nie jest znane w innych kulturach językowych. Jest szeroko stosowane w klasycznej literaturze ukraińskiej, w tym często występuje w twórczości Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki i innych pisarzy.
• Oczyszczenie obiegu pieniężnego Ukrainy z wpływów rosyjskich. Nazwa „kopiejka” ma moskiewskie, imperialne pochodzenie. W obliczu szeroko zakrojonej agresji rosyjskiej, zamiana nazwy jest ważnym i niezbędnym krokiem, gdyż dziś kopiejki pozostają w obiegu tylko we wrogich wobec Ukrainy państwach^[f].
• Wsparcie dla derusyfikacji i dekolonizacji. Procesy dekomunizacji, derusyfikacji^[b] i dekolonizacji Ukrainy rozpoczęły się po rozpadzie ZSRR, osiągając szczyt na początku wojny Rosji przeciwko Ukrainie w 2014 roku i są aktywnie kontynuowane. Niezwłoczne oczyszczenie wielowiekowej rusyfikacji jest obowiązkiem każdej instytucji państwowej.
• Odpowiedni czas na przywrócenie narodowych tradycji w obiegu pieniężnym. Współczesne badania socjologiczne pokazują, że obecnie większość Ukraińców interesuje się historią i kulturą Ukrainy, jest dumna z jej symboli państwowych, w tym z języka ukraińskiego i narodowej waluty. Pieniądze są ważnym symbolem państwowości, który każdy Ukrainiec codziennie trzyma w rękach.

W uzasadnieniu proponowanej zmiany powołano się na wypowiedzi przedstawicieli NBU i instytucji kulturalno-oświatowych:

Prezes NBU Andrij Pysznyj – aby przywrócić sprawiedliwość historyczną, wspierać proces derusyfikacji i ożywić tradycje narodowe w obiegu pieniężnym Ukrainy, Narodowy Bank Ukrainy inicjuje zmianę nazwy monet zdawkowych z „kopiejki” na „szah”. Po zbadaniu historii obiegu pieniężnego Ukrainy doszliśmy do niezbitego wniosku, że nazwa „kopiejka” jest symbolem moskiewskiej okupacji. Dziś naród ukraiński odzyskuje wszystko, co zostało mu niesprawiedliwie odebrane i zniszczone przez narracje kremlowskie. Nadszedł czas, aby przywrócić sprawiedliwość również w systemie pieniężnym, oczyścić suwerenność monetarną z jakichkolwiek powiązań z Moskwą. Mamy swoje, autentycznie ukraińskie słowo dla określenia drobnych monet – to słowo „szah”

Starszy kustosz zbiorów Muzeum Pieniądza NBU, doktor nauk historycznych Andrij Bojko-Haharyn – możliwość zmiany nazwy z „kopiejki” na „szah” była badana przez historyków Narodowego Banku, którzy pracują w Muzeum Pieniądza NBU. Według nas, uzyskane dowody dają podstawy, by twierdzić, że czysto ukraińską nazwą dla drobnych monet jest „szah”. Dlatego jej przywrócenie do współczesnego obiegu pieniężnego jest logiczne i naukowo uzasadnione. Nasza hrywna ma rodowód książęcy, a szah pochodzi od Kozaków.

Wicedyrektor ds. prac naukowych Instytutu Językoznawstwa NAN Ukrainy, doktor nauk filologicznych Ołeksandr Skopnenko – nazwa „szah” na oznaczenie drobnej monety w języku ukraińskim jest znane od XVI wieku. To rodzima ukraińska jednostka leksykalna. Przywrócenie takiej nazwy współczesnej drobnej monecie Ukrainy nie tylko ożywiłoby narodowe tradycje w nazewnictwie pieniędzy, ale także zerwała związki z kolonialną rosyjską kulturą językową.

Starszy pracownik naukowy Narodowego Muzeum Historii Ukrainy Władysław Bezpalko – już w kozackiej Ukrainie od połowy XVII wieku nazwa „szah” była szeroko używana w języku administracyjnym. Krótkie i zwięzłe słowo dobrze ilustruje cechę ówczesnego języka potocznego, jaką było oszczędzanie środków językowych. Dlatego szybko stało się popularne i głównym określeniem drobnej liczby pieniędzy, głęboko zakorzeniło się w użyciu językowym i ukraińskiej kulturze ogólnie. Dziś wreszcie mamy możliwość przemyślenia radzieckich nazw i przywrócenia tego, co utracono.

Główny kustosz zbiorów Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie, Julia Szylenko – eksperci Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki zbadali użycie nazw jednostek monetarnych w twórczości Wielkiego Kobziarza (tak nazywany jest Taras Szewczenko, ukraiński poeta narodowy). Odkryliśmy w jego tekstach 11 przypadków użycia słów „szah” i „szażok” (zdrobnienie), które stosowane są w znaczeniu starożytnej monety, półkopiejki. To daje nam wyobrażenie o leksykalnym składzie języka ukraińskiego drugiej połowy XIX wieku i potwierdza istnienie takiej jednostki monetarnej w ówczesnych stosunkach towarowo-pieniężnych.

Naukowe wnioski ekspertów NBU poparła Narodowa Akademia Nauk Ukrainy. Pozytywne opinie wystawili także eksperci z Instytutu Historii Ukrainy oraz Instytutu Językoznawstwa im. O. Potebni.

Narodowy Bank Ukrainy opracował propozycje dotyczące niezbędnych zmian legislacyjnych i dalszych kroków:

1. Wprowadzenie odpowiednich zmian do artykułu 32 Ustawy „O Narodowym Banku Ukrainy”;
2. Uznanie za nieważne dwóch postanowień Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy:
   • „O monecie drobnej Ukrainy” z dnia 2 marca 1992 roku nr 2156-XII;
   • „O zatwierdzeniu nazwy i charakterystycznych cech jednostki monetarnej Ukrainy” z dnia 10 grudnia 1991 roku nr 1952-XII;
3. Wprowadzenie zmian do ustaw „O zabezpieczeniu emerytalnym”, „O rynkach kapitałowych i zorganizowanych rynkach towarowych”, oraz do artykułu 249 Kodeksu Podatkowego Ukrainy w celu synchronizacji terminologii;
4. Stosunek między „kopiejką” a „szahem” wynosić będzie 1:1;
5. Narodowy Bank opracuje projekt i określi zasady wprowadzenia „szahów” do obiegu oraz zasady i terminy wycofania „kopiejek” z obiegu;
6. Opracowane projekty ustaw po uzgodnieniu z zainteresowanymi organami państwowymi Narodowy Bank skieruje do rozpatrzenia i zatwierdzenia przez Radę Najwyższą Ukrainy;
7. W przypadku uchwalenia odpowiednich ustaw przez Radę Najwyższą Ukrainy, Narodowy Bank przejdzie do praktycznej realizacji inicjatywy – bicia i wprowadzenia do obiegu nowych monet denominowanych w szahach;
8. NBU nie planuje natychmiastowego wycofania z obiegu monet denominowanych w kopiejkach ani wymiany ich na szahy. Monety będą funkcjonować równolegle. Pozwoli to uniknąć dodatkowych kosztów związanych z utylizacją kopiejek i produkcją szahów w celu ich wymiany. Stopniowe wprowadzenie nowych monet nie wpłynie na inflację, ponieważ nie przewiduje się zwiększenia objętości gotówki w gospodarce.

1 października 2025 r. do Rady Najwyższej Ukrainy wpłynął projekt ustawy „o wprowadzeniu zmian do niektórych ustaw Ukrainy w sprawie odsowietyzowania (desowietyzacji) nazwy ukraińskiej monety drobnej" (projekt ustawy nr 14093)^[13].

18 grudnia 2025 r. Rada Najwyższa Ukrainy w pierwszym czytaniu poparła projekt ustawy o zmianie nazwy monety drobnej z „kopiejki” na „szah”^{[14][15][16][17]}. Za ustawą głosowało 264 z konstytucyjnych 450 deputowanych, przy czym faktyczna liczba deputowanych sprawujących mandaty wynosi obecnie 395^[18], ponieważ część mandatów pozostaje nieobsadzona z powodu niemożności przeprowadzenia wyborów uzupełniających w warunkach stanu wojennego oraz braku wyborów w okręgach znajdujących się na terytoriach czasowo okupowanych. Parlament skierował projekt ustawy nr 14093 do drugiego czytania, a głosowanie nad jego przyjęciem w całości zaplanowano na 27 grudnia 2025 r.