Sztoła

Sztoła

Wyschnięte koryto rzeki; Zakole Sztoły w Bukownie w lipcu 2022 roku
Kontynent	Europa
Państwo	Polska
Rzeka
Długość	14,5 km
Powierzchnia zlewni	31,4 km²
Ident. PRNG	RW20005212849
Źródło
Miejsce	Bukowno
Współrzędne	50°14′11″N 19°30′54″E/50,236389 19,515000
Ujście
Recypient	Biała Przemsza
Miejsce	Sławków
Współrzędne	50°16′01″N 19°21′13″E/50,266944 19,353611
Położenie na mapie powiatu olkuskiego źródło ujście
Położenie na mapie Polski źródło ujście
Położenie na mapie województwa małopolskiego źródło ujście

Sztoła (dawniej: Czartoria^[1]) – rzeka w województwach małopolskim i śląskim, o długości 14,5 km^[2], przepływająca głównie przez obszar Bukowna i stanowiąca lewobrzeżny dopływ Białej Przemszy. Jej reżim hydrologiczny został silnie przekształcony przez odwadnianie kopalń rud cynku i ołowiu w rejonie olkuskim oraz przez system drenażu odkrywkowej Kopalni Piasku Szczakowa. Po wyłączeniu odwadniania kopalni Olkusz-Pomorzany na przełomie 2021 i 2022 roku przepływ w Sztole zanikł na znacznej części koryta, a w latach 2024–2025 opisywano częściowe ponowne pojawianie się wody na niektórych odcinkach^[3][4][5][6].

Naturalne źródła Sztoły znajdowały się pierwotnie w lasach między miejscowością Żuradą a Podlesiem (dzielnica miasta Bukowno, leśnictwa Żurada i Podlesie)^[7][8]. Górny, naturalny odcinek cieku zanikł wskutek oddziaływania leja depresji związanego z odwadnianiem olkuskich kopalń rud cynku i ołowiu, a przepływ w środkowym i dolnym biegu był przez dziesięciolecia w znacznej mierze podtrzymywany dopływem rzeki Baba, zasilanej wodami kopalnianymi z kopalni Olkusz-Pomorzany^[7][3][9]. Istotny wpływ na warunki hydrogeologiczne i chemizm wód Sztoły wywierała także odkrywkowa kopalnia piasku „Szczakowa” w Jaworznie^[10][3].

Znana dawniej z wyjątkowo czystych wód, miejsce połowu pstrąga. Sztoła rozpoczynała swój bieg wypływając z wzniesienia pokrytego buczyną i płynęła w stronę miasta Bukowno, mijając po drodze teren po byłej jednostce wojskowej oraz opuszczone osady Polis i Podpolis. Sztoła teoretycznie dochodziła do cofki i zbiornika „Leśny dwór” w Bukownie, w praktyce wysychała jednak około 1 km od zbiornika. Dalszy ciek wodny był zasilany z rzeki Baba, która de facto była w 100% zasilana wodami kopalnianymi z kopalni Pomorzany w Olkuszu, stąd unikatowa czystość wód^[7][11].

Sztoła uchodziła do Białej Przemszy w osadzie Ryszka w Sławkowie^[12], gdzie była zlokalizowana rozebrana już stacja poboru wody ze Sztoły^[12], która zaopatrywała w wodę Sosnowiec i okolice. Poboru wód zaprzestano w 2005 roku z powodu podwyższonego poziomu ołowiu w rzece, związanego z działalnością pobliskiej kopalni cynku i ołowiu^[13].

Dolina Sztoły ma kręty, meandrujący przebieg; jej zbocza porastają głównie bory sosnowe^[14][15].

W dolinie Sztoły występują liczne gatunki roślin i zwierząt; w źródłach dotyczących ochrony tego obszaru wskazywano m.in. na około 170 gatunków roślin oraz obecność chronionych zwierząt, takich jak bobry, łosie i wilki^[16].

Doliną Sztoły prowadzi czerwony pieszy Szlak Doliny Sztoły z Bukowna (ul. Mostowa) do rozejścia szlaków przy Leśnym Dworze; według serwisu „Szlaki Turystyczne Małopolski” ma on 12,2 km długości. Do rejonu Źródeł Sztoły prowadzi także zielony szlak rowerowy „Do źródła Sztoły”^[17][18]. Na odcinku w Bukownie wzdłuż Sztoły przebiega także fragment Drogi św. Jakuba Via Regia; na części trasy pokrywa się on ze Szlakiem Doliny Sztoły^[19][20].

Pierwsze 3 km Sztoły były wolne od przeszkód, dzięki czemu w latach 2014–2021 odbywały się na tym odcinku regularne spływy komercyjne. Jest to bardzo prosty odcinek, który nadawał się do spływu z dziećmi lub bikeraftingu i był popularną atrakcją turystyczną regionu^[21][22]. Na trasie spływu, przy zakolu rzeki, znajdowała się plaża. W dalszym odcinku rzeka przyjmowała górski charakter pozostając jednak spławną^[23].

Ze względu na bogactwo przyrodnicze i unikalny krajobraz w dolinie rzeki występują też popularne piesze szlaki turystyczne^[7][14].

W Bukownie działa koło Polskiego Związku Wędkarskiego nr 107 Okręgu Katowice przy ul. Niepodległości 1A^[24]. Przed zanikiem przepływu Sztoła była wykorzystywana wędkarsko. Na przełomie 2021 i 2022 roku, w związku z ryzykiem wyschnięcia koryta po zakończeniu odwadniania kopalni Olkusz-Pomorzany, prowadzono odłowy ryb w Sztole i Babie oraz ich przenoszenie do Białej Przemszy^[25][26].

Jest to miejsce występowania rzadkich gatunków roślin i zwierząt. W dolinie rzeki odnotowano występowanie następujących chronionych gatunków:

• Widłak jałowcowaty,
• Wawrzynek wilczełyko,
• Kukułka plamista,
• Kukułka szerokolistna,
• Kruszczyk rdzawoczerwony,
• Kosaciec syberyjski – ochrona ścisła – kategoria zagrożenia w Polsce wg Czerwonej listy roślin i grzybów Polski – V (narażony na wyginięcie),
• Grzybień biały,
• Pomocnik baldaszkowy^[1].

Źródłowy odcinek Sztoły wraz z rejonem Źródeł Sztoły położony jest w granicach Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie, należącego do Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego^[27][28].

W dniu 18 września 1996 r. uchwałą nr XIX/161/96 rady miejskiej w Bukownie wprowadzono ochronę indywidualną „Doliny rzeki Sztoły wraz ze strefą ochronną”^[29].

W dniu 28 listopada 2011 objęty został ochroną górny odcinek rzeki w ramach Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie uchwałą Sejmiku Województwa Małopolskiego nr XV/247/11^[30][2]

Jedno z naturalnych źródeł Sztoły, położone w Żuradzie ma status pomnika przyrody^[31].

W styczniu 2022 roku, po wyłączeniu pomp odwadniających w kopalni Pomorzany, zanikł przepływ w znacznej części koryta Sztoły, której środkowy i dolny bieg był przez dziesięciolecia podtrzymywany wodami kopalnianymi doprowadzanymi przez rzekę Baba. Według danych przywołanych przez NIK w latach 1998–2004 Babą dopływało do Sztoły od około 120 do ponad 150 m³/min wód dołowych, stanowiących około 90% ogólnego przepływu Sztoły^[32][9].

Na reżim hydrologiczny Sztoły wpływały dwa współdziałające systemy drenażu: odwadnianie kopalń rud cynku i ołowiu w rejonie olkuskim oraz odwadnianie odkrywkowej Kopalni Piasku Szczakowa. Damian Cień, Jacek Motyka i Kajetan d’Obyrn wskazali, że wraz z przesuwaniem eksploatacji piasku na wschód i rozbudową kanałów odwadniających oraz Kanału Centralnego zwiększała się różnica wysokości między tym układem a korytem Sztoły; w rejonie Ryszki Kanał Centralny znajdował się około 5 m poniżej rzeki, a w Bukownie około 18 m poniżej jej koryta, co sprzyjało infiltracji wody z rzeki do niżej położonego systemu odwodnienia^[3].

W związku z eksploatacją piasku w rejonie Szczakowej rozważano także przeniesienie koryta Sztoły poza obszar eksploatacji. Według materiału opublikowanego przez ZGH Bolesław, odwołującego się do Monografii Kopalnia Piasku Szczakowa S.A. z 1997 r., już w latach 60. powstała koncepcja przełożenia rzeki, a w latach 70. na Polu I wykonano betonowe koryto o długości 3100 m, które miało przejąć wody Sztoły w pobliżu drogi Bukowno–Szczakowa i wprowadzić je do Kanału Głównego; z realizacji tego zamierzenia ostatecznie odstąpiono^[33].

W rezultacie południowo-zachodni strumień wód podziemnych został przejęty przez system drenażu piaskowni, co wskazuje się jako jedną z bezpośrednich przyczyn wyschnięcia Sztoły między przysiółkiem Polis a ujściem Baby do Sztoły w Bukownie^[3]. Podczas oględzin przeprowadzonych w czerwcu 2022 r. NIK stwierdziła ponadto, że na terenie zrekultywowanego wyrobiska dawnej piaskowni Szczakowa, położonego około 30 m niżej od biegnącego wzdłuż skarpy wyschniętego koryta Sztoły, znajdowało się jezioro stanowiące początek Kanału Centralnego^[9].

Nowsze badania potwierdzają, że po zakończeniu odwadniania kopalni Olkusz-Pomorzany rozpoczęła się odbudowa poziomu wód podziemnych oraz pojawianie się nowych wód powierzchniowych i terenów podmokłych w regionie, natomiast w relacjach prasowych z 2025 r. odnotowano wydłużanie się nawodnionego odcinka Sztoły i zbliżanie się wody ku Bukownu^[4][5][6].

• Sztoła w Encyklopedii Zagłębia Dąbrowskiego^{[niewiarygodne źródło?]}
• U źródeł Sztoły – fotogaleria. bukowno.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-28)].
• Dolina rzeki Sztoły – fotogaleria. bukowno.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-28)].