Tapeinochilos

*Tapeinochilos*
	; Tapeinochilos ananassae
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	imbirowce
Rodzina	kostowcowate
Rodzaj	Tapeinochilos
	Nazwa systematyczna
	Tapeinochilos Miq.; Ann. Mus. Bot. Lugduno-Batavi 4: 101 (1869)
	Typ nomenklatoryczny
	Tapeinochilos pungens (Teijsm. & Binn.) Miq. (= Tapeinochilos ananassae (Hassk.) K.Schum.
Synonimy
	Tubutubua Post & Kuntze
	Tubutubua Post & Kuntze

Tapeinochilos Miq. – rodzaj roślin z rodziny kostowcowatych. Obejmuje 16 gatunków, występujących na Molukach i w Australazji.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów ταπεινός (tapeinos – skromny) i χείλος (cheilos – warga) i odnosi się do krótkiej warżki^[5].

Zasięg geograficzny

Zasięg występowania Tapeinochilos rozciąga się od wysp Sula w archipelagu Moluków, przez Nową Gwineę, po Vanuatu na wschodzie i tropikalną Australię (północny Queensland) na południu. Centrum różnorodności rodzaju znajduje się na Nowej Gwinei, gdzie żyje ponad 80% gatunków^[6].

Morfologia

Pokrój: Wieloletnie rośliny zielne, średnie do dużych^[6].

Pędy: Podziemne kłącze grube i mięsiste. Nadziemne pędy przypominające trzcinę cukrową, osiągające 6 metrów długości, proste lub nieco spiralne, rozgałęziające się skrętolegle w górnych węzłach. Pędy boczne często wyrastają tuż poniżej kwiatostanu, jeśli wieńczy on główny pęd^[6].

Liście: Ułożone skrętolegle, z pochwami zamkniętymi. Ogonki bardzo krótkie, a u liści szczytowych nieobecne. Blaszki liściowe odwrotnie jajowate lub eliptyczne, odosiowo nagie, doosiowo nagie lub omszone^[6].

Kwiaty: Zebrane w szyszkopodobne kłosy, wyrastające wierzchołkowo na ulistnionym pędzie lub na szypule bezpośrednio z kłącza. Przysadki skórzaste, drewniejące (niekiedy zielne), ułożone w 13 prostych lub nieco zakrzywionych pionowych szeregach na osi pędu (prostnicach). Podkwiatki przeważnie nieobecne. Kwiaty siedzące. Trzy listki zewnętrznego okółka okwiatu u nasady rurkowate, łatki nierówne, przy czym łatka przednia jest mniejsza od dwóch tylnych. Trzy listki wewnętrznego okółka zrośnięte u nasady, łatka tylna szersza i dłuższa od pozostałych, w pąku dachówkowate. Jeden pręcik płatkowaty. Warżka 5-łatkowa, jajowata lub podługowata, niepozorna. Zalążnia dwukomorowa. Miodniki przegrodowe, obecne w górnej części zalążni. Znamię słupka wyraźnie podzielone na dwa płatki (bilamellate)^[6].

Owoce: Nieco mięsiste torebki, niepękające lub późno pękające wzdłuż szczelin. Nasiona czarne, z osnówką^[6].

Wzorzec rozwoju ściany ziarna pyłku u roślin z rodzaju Tapeinochilos znacznie różni się od uogólnionego wzorca u roślin okrytonasiennych. Prymeksyna (pierwotna egzyna) składa się z pałeczek, które tworzą zbitą masę pomiędzy otworami i układają się w warstwy, tworząc grubą, warstwowaną osłonę egzynową. Po hydrolizie kalozy i uwolnieniu mikrospor nie następuje znaczące gromadzenie się sporopoleniny. Nie rozwija się egzyna wtórna, a pierwotna prymeksyna utrzymuje się jako osłona ochronna na dojrzałym ziarnie pyłku. Ten wzorzec jest postrzegany jako przykład neotenii, w której cecha młodociana zostaje zachowana w stadium dorosłym^[7].

Systematyka

*Tapeinochilos spectabilis* w Ogrodzie Botanicznym UW

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016): Rodzaj z rodziny kostowcowatych (Costaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales)^[2].

Wykaz gatunków^[6]

Tapeinochilos acaulis K.Schum.
Tapeinochilos ananassae (Hassk.) K.Schum.
Tapeinochilos beccarii K.Schum.
Tapeinochilos dahlii K.Schum.
Tapeinochilos densus K.Schum.
Tapeinochilos fissilabrum Gagnep.
Tapeinochilos globiceps K.Schum.
Tapeinochilos hollrungii K.Schum.
Tapeinochilos lauterbachii K.Schum.
Tapeinochilos naumannii Warb.
Tapeinochilos piniformis Warb.
Tapeinochilos pubescens Ridl.
Tapeinochilos recurvatus K.Schum.
Tapeinochilos spectabilis K.Schum.
Tapeinochilos tomentosus Valeton
Tapeinochilos versteegii Valeton

Znaczenie użytkowe

Rośliny ozdobne: Ze względu na efektowne kwiatostany niekiedy uprawiane na kwiat cięty^[8].

Rośliny magiczne: Papuasi z ludu Nekgini wykorzystywali Tapeinochilos piniformis do ozdabiania słupów ceremonialnych tse’tsopung^[9].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-02] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-02] (ang.).
1 2 3 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2026-08-18]. (ang.).
↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2026-08-18]. (ang.).
↑ R.M. Smith: Tapeinochilos. Flora of Australia. [dostęp 2026-08-18].
1 2 3 4 5 6 7 Chelsea D. Specht, Dennis Wm. Stevenson. A new phylogeny‐based generic classification of Costaceae (Zingiberales). „TAXON”. 55 (1), s. 153–163, 2006-02. DOI: 10.2307/25065537.
↑ Donald E. Stone, Susan C. Sellers, W. John Kress. ONTOGENETIC AND EVOLUTIONARY IMPLICATIONS OF A NEOTENOUS EXINE IN TAPEINOCHILOS (ZINGIBERALES: COSTACEAE) POLLEN. „American Journal of Botany”. 68 (1), s. 49–63, 1981-01. DOI: 10.1002/j.1537-2197.1981.tb06355.x.
↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, s. 876, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
↑ Porer Nombo, James Leach: Reite Plants An Ethnobotanical Study in Tok Pisin and English. 2010, s. 46. ISBN 978-1-921666-01-8.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-02] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-02] (ang.).

[kew-3] 1 2 3 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2026-08-18]. (ang.).

[ing-4] Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2026-08-18]. (ang.).

[fau-5] R.M. Smith: Tapeinochilos. Flora of Australia. [dostęp 2026-08-18].

[rev-6] 1 2 3 4 5 6 7 Chelsea D. Specht, Dennis Wm. Stevenson. A new phylogeny‐based generic classification of Costaceae (Zingiberales). „TAXON”. 55 (1), s. 153–163, 2006-02. DOI: 10.2307/25065537.

[neot-7] Donald E. Stone, Susan C. Sellers, W. John Kress. ONTOGENETIC AND EVOLUTIONARY IMPLICATIONS OF A NEOTENOUS EXINE IN TAPEINOCHILOS (ZINGIBERALES: COSTACEAE) POLLEN. „American Journal of Botany”. 68 (1), s. 49–63, 1981-01. DOI: 10.1002/j.1537-2197.1981.tb06355.x.

[botanica-8] GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, s. 876, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .

[tse-9] Porer Nombo, James Leach: Reite Plants An Ethnobotanical Study in Tok Pisin and English. 2010, s. 46. ISBN 978-1-921666-01-8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]