Telemedycyna

Telemedycyna (medycyna na odległość) – forma świadczenia usług medycznych i opieki zdrowotnej łącząca w sobie elementy telekomunikacji, informatyki oraz medycyny. Umożliwia kontakt pacjenta z lekarzem bez konieczności osobistej wizyty w placówce. Pojęcie to obejmuje zdalne konsultacje lekarskie, dostęp do dokumentacji medycznej oraz monitorowanie stanu zdrowia pacjenta na odległość.

Telemedycyna wchodzi w zakres e-zdrowia (e-health), obejmującego również informatykę medyczną, zarządzanie informacjami o zdrowiu oraz technologie informacyjno-komunikacyjne. Należy odróżnić ją od teleopieki, która realizuje zadania z zakresu pomocy społecznej (np. monitorowanie bezpieczeństwa osób starszych za pomocą opasek życiowych), a nie bezpośredniej ochrony zdrowia^[1].

Pierwsze zastosowania technologii informatycznych w leczeniu miały miejsce pod koniec XIX wieku^[2], natomiast z początku XX wieku pochodzi pierwszy zarejestrowany przypadek przesyłania danych z badania EKG poprzez sieć telefoniczną^[3].

Rozwój nowoczesnej telemedycyny rozpoczął się w Stanach Zjednoczonych. W latach 60. XX wieku powstała tam satelitarna sieć telekomunikacyjna, łącząca amerykańskie bazy wojskowe na świecie ze specjalistycznymi ośrodkami medycznymi w kraju. Do rozwoju dziedziny przyczyniły się technologie wykorzystywane przez amerykańskie siły zbrojne oraz NASA, która monitorowała stan zdrowia astronautów podczas misji kosmicznych. Współcześnie inicjatywy telemedyczne w USA są finansowane m.in. przez władze stanowe i rząd federalny.

W Polsce rozwój telemedycyny obejmuje wdrażanie systemów do przesyłania sygnałów EKG przez telefony, transmisję zdjęć rentgenowskich, obrazów USG i tomografii komputerowej (CT) przez sieci teleinformatyczne w celach konsultacyjnych, a także organizację medycznych baz danych.

Polskie Towarzystwo Telemedycyny, stowarzyszenie naukowe zajmujące się tą dziedziną, zostało założone w 1997 roku i zarejestrowane rok później^[4]. Organizacja odpowiada za cykliczne konferencje naukowe „Telemedycyna i eZdrowie”. Należy do Międzynarodowego Towarzystwa Telemedycyny i e-Zdrowia (ISfTeH – International Society for Telemedicine and eHealth), zrzeszającego organizacje ze 103 państw^[5].

W 2001 roku powołano Sekcję Telemedycyny Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, zrzeszającą kadrę medyczną i dyrektorów placówek ochrony zdrowia^[1]. Sekcja zorganizowała interaktywne wideokonferencje naukowo-szkoleniowe, m.in. połączenie trójstronne na trasie Waszyngton – Warszawa – Bielsko-Biała, a także transmisję z operacji serca w Centrum Zdrowia Dziecka.

Polska legislacja dotycząca usług telemedycznych ulegała stopniowym zmianom. Do 2011 roku lekarz mógł orzekać o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie po osobistym zbadaniu. Przepisy z 2015 roku dopuściły wystawianie recept bez bezpośredniego kontaktu z pacjentem, pod warunkiem uzasadnienia w dokumentacji medycznej^[6][7]. Pod koniec 2015 roku umożliwiono badanie za pośrednictwem systemów teleinformatycznych. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2019 roku włączyło poradę lekarską na odległość do świadczeń gwarantowanych, a jej szczegółowy zakres określił prezes NFZ^[8][9].

Zgodnie z badaniem „Telemedycyna oczami Polaków” (SW Research), do połowy 2023 roku z usług telemedycznych skorzystało 83% Polaków. Jako główne korzyści respondenci wskazywali krótki czas oczekiwania na konsultację (47%) oraz wygodną formę kontaktu z lekarzem (40%)^[10].

Termin telemedycyna pochodzi z połączenia greckiego przedrostka tele (na odległość) oraz łacińskiego słowa medicina (sztuka leczenia)^[1].

Według definicji z 2008 roku sformułowanej przez Komisję Europejską, Parlament Europejski, Radę Europejską, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny i Komitet Regionów, telemedycyna to świadczenie usług zdrowotnych za pomocą technologii informacyjno-komunikacyjnych (TIK) w sytuacji, gdy pracownik ochrony zdrowia i pacjent nie znajdują się w tym samym miejscu. Obejmuje przesyłanie danych (tekst, obraz, dźwięk) niezbędnych do prewencji, diagnostyki, leczenia i monitorowania stanu zdrowia^[11].

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje telemedycynę jako świadczenie usług opieki zdrowotnej (w których odległość jest czynnikiem krytycznym) przez przedstawicieli zawodów medycznych wykorzystujących technologie komunikacyjne do wymiany informacji w celach diagnostycznych, leczniczych, profilaktycznych, badawczych oraz podczas kształcenia ustawicznego personelu^[9][12].

Amerykańskie Stowarzyszenie Telemedycyny (ATA) określa telemedycynę jako wymianę informacji medycznych między co najmniej dwoma użytkownikami za pomocą komunikacji elektronicznej w celu poprawy stanu zdrowia pacjentów^[13].

Telemedycynę dzieli się na dwa główne typy w zależności od czasu przesyłania informacji oraz trybu interakcji między zaangażowanymi stronami.

Telemedycyna asynchroniczna

Telemedycyna asynchroniczna (metoda store-and-forward) polega na gromadzeniu danych o pacjencie, wynikach badań diagnostycznych i procesie leczenia na nośnikach cyfrowych. Dane te są przesyłane do ośrodków specjalistycznych w celu konsultacji. Specjaliści przekazują diagnozę oraz zalecenia terapeutyczne z opóźnieniem (np. w ciągu 24–48 godzin). Metoda ta eliminuje konieczność fizycznej obecności pacjenta w placówce^[12].

Usługi telemedyczne obejmują m.in.: teleradiologię, telepatomorfologię, teledermatologię, telekonsultacje, telemonitorowanie, telechirurgię oraz teleokulistykę^[14]. Technologie te stanowią uzupełnienie tradycyjnych form udzielania świadczeń medycznych. Ich ograniczeniem pozostaje brak możliwości przeprowadzenia bezpośredniego badania przedmiotowego pacjenta^[1].

W ramach telemedycyny wykorzystywane są najczęściej następujące rozwiązania^[14]:

• teleporady lekarskie – konsultacje telefoniczne obejmujące wywiad medyczny, analizę dokumentacji, wystawianie e-recept, e-zwolnień oraz wydawanie zaleceń lub skierowań na badania,
• wideokonsultacje – połączenia z wykorzystaniem kamery,
• czat medyczny – komunikacja tekstowa pacjenta z personelem medycznym,
• portale pacjenta – systemy teleinformatyczne zapewniające dostęp online do wyników badań i dokumentacji,
• e-recepty – zdalne wystawianie recept przy kontynuacji leczenia.

W praktyce telemedycyna znajduje zastosowanie w obszarach takich jak:

• zdalne prowadzenie konsultacji medycznych, psychiatrycznych i psychologicznych (w tym zdalna psychoterapia),
• wykonywanie i analiza badań obrazowych oraz komórkowych na odległość (telepatologia),
• diagnostyka i leczenie chorób skóry na podstawie przesyłanych obrazów (teledermatologia),
• zdalna opieka nad pacjentami przewlekle chorymi oraz osobami starszymi w warunkach domowych,
• monitorowanie stanu pacjentów oraz wsparcie medyczne w nagłych przypadkach i sytuacjach kryzysowych,
• diagnozowanie i leczenie chorób pierwszego poziomu,
• realizacja połączeń trójstronnych w systemach doradczych (specjalista – lekarz rodzinny – pacjent),
• przeprowadzanie operacji z wykorzystaniem robotyki medycznej^[15].

Wdrożenie rozwiązań telemedycznych przynosi następujące efekty:

• ułatwienie dostępu do opieki medycznej (w tym specjalistycznej) mieszkańcom mniejszych miejscowości, obszarów odizolowanych oraz pacjentom w trudno dostępnych lokalizacjach,
• wsparcie mniejszych ośrodków medycznych poprzez możliwość zdalnych konsultacji ze specjalistami,
• przyspieszenie diagnostyki i pomocy medycznej w ratownictwie, nagłych przypadkach oraz podczas katastrof naturalnych,
• zmniejszenie wskaźników hospitalizacji oraz redukcja konieczności dojazdów pacjentów do placówek medycznych, co pozwala zaoszczędzić czas^[14],
• obniżenie ogólnych kosztów leczenia i funkcjonowania opieki zdrowotnej w państwie,
• możliwość podnoszenia kwalifikacji przez personel medyczny pracujący poza głównymi ośrodkami,
• usprawnienia administracyjne,
• ułatwienie prowadzenia badań naukowych poprzez zdalny dostęp do danych rozproszonych w różnych jednostkach,
• redukcja barier komunikacyjnych między ośrodkami ochrony zdrowia^[16][17],
• ograniczenie bezpośredniego kontaktu z osobami chorymi w placówkach, co zmniejsza ryzyko rozprzestrzeniania się chorób^[14],
• całodobowy dostęp pacjenta do własnej dokumentacji medycznej i wyników badań w systemach online^[14].

• bioinformatyka
• DICOM
• HL7
• informatyka medyczna
• inżynieria biomedyczna

• American Telemedicine Association (ATA)
• Polskie Towarzystwo Telemedycyny
• Sekcja Naukowa Telepsychiatrii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego
• Wpływ pandemii COVID-19 na korzystanie z telemedycyny