Tergeste

Tergeste

Pozostałości teatru rzymskiego w Trieście
Państwo	Włochy
Miejscowość	Triest
Adres	wzgórze San Giusto i historyczne centrum miasta
Rodzaj	wieloelementowe stanowisko miejskie
Dane historyczne
Okres	starożytność, wczesne średniowiecze
Datowanie	od połowy I wieku p.n.e.
Kultura	rzymska
Funkcja	miasto, kolonia rzymska i port
Badania
Lata badań	od XIX wieku
Odkrycia	teatr, forum, bazylika, propyleje, mury, ulice, zabudowa portowa i nekropole
Położenie na mapie Friuli-Wenecji Julijskiej Tergeste
Położenie na mapie Włoch Tergeste
45°38′49,794″N 13°46′21,076″E/45,647165 13,772521

Tergeste, także Tergestum (gr. Τέργεστον, Térgeston, lub Τέργεστρον, Térgestron) – starożytne miasto położone nad Zatoką Triesteńską, na obszarze współczesnego Triestu. W okresie rzymskim było kolonią, ośrodkiem portowym i administracyjnym, rozwijającym się na północno-zachodnim zboczu wzgórza San Giusto oraz na nadmorskim terenie u jego podnóża. Zachowane pozostałości obejmują m.in. teatr, fragmenty murów, forum, bazylikę cywilną, propyleje, drogi, zabudowę portową i nekropole^[1][2].

Nazwa Tergeste jest pochodzenia przedrzymskiego, jednak jej etymologia nie została jednoznacznie ustalona. Bywa łączona z rdzeniem terg-, interpretowanym jako określenie targu lub miejsca handlu, oraz przyrostkiem występującym w nazwach miejscowych północno-wschodniej Italii. Od starożytnej nazwy miasta wywodzi się współczesna włoska nazwa Triest – Trieste^[2].

W przekazach starożytnych Tergeste wiązano z zamieszkującymi północno-wschodnie wybrzeża Adriatyku Karnami. Badania archeologiczne nie potwierdziły jednak istnienia w obrębie historycznego centrum Triestu osady miejskiej starszej niż I wiek p.n.e. W okolicach miasta odkryto natomiast rzymskie fortyfikacje z początku II wieku p.n.e., związane z procesem podporządkowywania północnej części półwyspu Istria i otaczającego ją obszaru przez Republikę Rzymską^[3].

W 52 roku p.n.e. osada została zaatakowana przez Japodów. Wydarzenie odnotowano w Commentarii de bello Gallico przypisywanych Juliuszowi Cezarowi i Aulusowi Hircjuszowi. Prawdopodobnie niedługo później Tergeste otrzymało status kolonii rzymskiej. Założenie regularnego ośrodka miejskiego datowane jest na około połowę I wieku p.n.e.^[2][1]

W latach 33–32 p.n.e., w okresie rządów Oktawiana, miasto otoczono murami. Zabudowa rozwijała się na zboczu San Giusto, zwróconym ku ówczesnej linii brzegowej. Na szczycie wzgórza powstał zespół budynków publicznych i kultowych, natomiast na niżej położonych tarasach znajdowały się dzielnice mieszkalne, teatr oraz urządzenia portowe. Tergeste należało administracyjnie do rzymskiego regionu Regio X Venetia et Histria, a jego mieszkańcy byli przypisani do tribus Pupinia^[1][3].

Miasto korzystało z położenia na szlaku łączącym Akwileję z Istrią i wybrzeżem Dalmacji. Port służył wymianie towarowej oraz obsłudze nadmorskich willi i gospodarstw położonych po obu stronach miasta. Relikty rzymskich nabrzeży, drewnianych pali, magazynów i instalacji pomocniczych odkryto m.in. w rejonie Cavany, kościołów Santa Maria Maggiore i San Silvestro oraz dawnej linii brzegowej poniżej teatru^[4].

W okresie cesarstwa rozbudowywano monumentalne centrum miasta. Inskrypcje wskazują na prowadzenie prac budowlanych za panowania Hadriana, Antoninusa Piusa i Marka Aureliusza. Między 138 a 161 rokiem terytorium Tergeste powiększono, a mieszkańcom sąsiednich wspólnot Karnów i Katalów przyznano obywatelstwo rzymskie. Jednym z miejscowych przedstawicieli elity był Kwintus Petroniusz Modestus, wojskowy i urzędnik, który sfinansował przebudowę teatru na początku II wieku^[5][6].

Tergeste zachowało znaczenie również w późnym antyku. Chrześcijaństwo jest poświadczone przez pozostałości budowli sakralnych i inskrypcje. Około IV–V wieku poza murami miejskimi powstała bazylika cmentarna przy dzisiejszej Via Madonna del Mare, natomiast na wzgórzu San Giusto w V wieku wzniesiono wczesnochrześcijański kościół na pozostałościach rzymskich budowli. Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego miasto znajdowało się kolejno pod władzą Ostrogotów, Bizancjum i Longobardów, a jego antyczna zabudowa była stopniowo wykorzystywana jako podstawa budowli średniowiecznych^[7][2].

Centrum życia publicznego znajdowało się na szczycie wzgórza San Giusto. Po połowie I wieku n.e. powstały tam monumentalne propyleje prowadzące do ogrodzonego obszaru sakralnego, na którym prawdopodobnie znajdowała się świątynia kapitolińska. Obok wzniesiono trójnawową bazylikę cywilną o wymiarach około 88 × 23,5 m oraz wyłożony płytami plac interpretowany jako forum lub jego część. Fragmenty budowli zostały później włączone w zabudowę katedry i jej dzwonnicy^[1].

Teatr powstał pod koniec I wieku p.n.e. na zboczu wzgórza, bezpośrednio przy ówczesnej linii brzegowej. Był przebudowywany za panowania Nerona, a następnie na przełomie I i II wieku. W latach 102–106 prace przy budowli sfinansował Kwintus Petroniusz Modestus. Pozostałości teatru odsłonięto podczas wyburzeń i wykopalisk prowadzonych w latach 1937–1938.^[6]

Do zachowanych pozostałości fortyfikacji zalicza się Łuk Ryszarda, wzniesiony prawdopodobnie w I wieku n.e. Tradycyjnie uznawano go za bramę w murach miejskich, choć bywa również interpretowany jako monumentalne przejście między częściami rzymskiego miasta. Fragmenty murów i wieży zachowały się także w Antiquarium przy Via del Seminario^[1].

Nekropole Tergeste znajdowały się poza murami, przede wszystkim wzdłuż dróg wychodzących z miasta. Odkryto na nich stele, urny, ołtarze grobowe, sarkofagi i inskrypcje zawierające imiona mieszkańców. W rejonie Via Donota rozpoznano również dom z I wieku n.e., który od połowy II do VI wieku wykorzystywano jako miejsce pochówków pogańskich^[8].

Pozostałości Tergeste odkrywano stopniowo podczas rozbudowy współczesnego Triestu. Szczególnie istotne prace prowadzono w pierwszej połowie XX wieku: w latach 1929–1934 odsłonięto fragmenty bazyliki cywilnej i forum na wzgórzu San Giusto, a w latach 1937–1938 teatr. Kolejne wykopaliska pozwoliły rozpoznać przebieg murów, układ ulic, zabudowę mieszkalną, nekropole i elementy portu^[1][6].

Zabytki ruchome z rzymskiego miasta przechowywane są przede wszystkim w Lapidarium Tergestyńskim w zamku San Giusto oraz w Museo d’Antichità J.J. Winckelmann. Zbiory obejmują inskrypcje, elementy architektoniczne, rzeźby, ołtarze, stele nagrobne, urny i sarkofagi pochodzące z budowli publicznych, miejsc kultu, teatru i nekropolii Tergeste^[9].