Terytorium kanoniczne

Terytorium kanoniczne – pojęcie funkcjonujące we współczesnej eklezjologii prawosławnej, oznaczające przynależność jurysdykcyjną określonego obszaru do danej autokefalicznej cerkwi lokalnej^[1].

Pojęciu terytorium kanonicznego należy przeciwstawić termin terenu kanonicznego, pojawiający się przede wszystkim w pracach autorów związanych z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym i oznaczający terytoria lub grupy etniczne, które niezależnie od swojej sytuacji politycznej powinny zawsze przynależeć poszczególnym Kościołom autokefalicznym^[1].

Teoria terenu kanonicznego powstała po upadku ZSRR, w związku ze zmianą sytuacji politycznej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Za jej twórcę uważa się metropolitę petersburskiego i ładoskiego Jana (Snyczowa). Sformułował on teorię, według której istnieje obszar, który z powodów kulturalnych, historycznych i językowych w sposób trwały jest związany z Patriarchatem Moskiewskim^[2]. W statucie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego przyjętym przez Sobór Biskupów w 2000 roku obszar ten został zdefiniowany jako terytorium następujących krajów: Rosja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Łotwa, Estonia, Mołdawia, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan^[3]. Koncepcja terenu kanonicznego zakłada więc niemożność tworzenia na wymienionych terenach nowych Kościołów autokefalicznych. W tekstach niektórych teologów rosyjskich (np. patriarchy Cyryla) pojęcie to jest rozciągane również na obszary, które podlegały Patriarchatowi Moskiewskiemu w przeszłości^[3].

Na mniejszą skalę teorią terenu kanonicznego posługuje się Patriarchat Konstantynopolitański^[4], Serbski Kościół Prawosławny oraz Grecki Kościół Prawosławny^[5].

Pochodną koncepcję kulturowego terenu kanonicznego przedstawił metropolita Hilarion (Alfiejew), według którego istnieją narody tradycyjnie prawosławne, co uprawnia do traktowania zamieszkanych przez nie terenów jako automatycznych jurysdykcji odpowiednich Kościołów lokalnych^[6].

Teoria terenu kanonicznego jest przedmiotem krytyki polskiego teologa prawosławnego Marka Ławreszuka, który uważa ją za zagrożenie dla tradycyjnych zasad współpracy prawosławnych Kościołów autokefalicznych, czy wręcz narzędzie imperializmu eklezjalnego^[7].

Kwestie kanonicznej przynależności niektórych terytoriów do danej Cerkwi lokalnej bywają przedmiotem sporów jurysdykcyjnych.

Przykłady sporów:

• zwierzchność Patriarchatu Moskiewskiego nad terytorium Ukrainy, nieuznawana aktualnie między innymi przez Patriarchat Konstantynopolitański, który powołał na tym terenie autokefaliczny Kościół Prawosławny Ukrainy (zobacz rozłam między Patriarchatem Konstantynopolitańskim a Rosyjskim Kościołem Prawosławnym).
• przynależność obszaru Półwyspu Arabskiego, będąca przedmiotem sporu między Patriarchatem Jerozolimskim a Patriarchatem Antiocheńskim^[8][9]
• przynależność obszaru Mołdawii, który za swoje terytorium uważa Rosyjski Kościół Prawosławny^[3] i Rumuński Kościół Prawosławny^[10].

• Ławreszuk M., Prawosławie wobec tendencji nacjonalistycznych i etnofiletystycznych. Studium teologiczno-kanoniczne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7507-045-3