Toga

Obecnie toga jest strojem urzędowym używanym przez przedstawicieli zawodów prawniczych na rozprawie sądowej; jej wzór jest w Polsce określony przepisami prawa.

Toga jest suknią fałdzistą z lekkiego czarnego materiału wełnianego lub wełnopodobnego, sięgającą powyżej kostek – około 25 cm od ziemi. Toga u dołu ma w obwodzie od 270 do 278 cm i od karczka w dół ułożona jest w kontrafałdy: po trzy na obydwu przodach togi oraz pięć do siedmiu na plecach. Kołnierz togi jest okrągły, płasko wyłożony. Toga zapinana jest na pięć guzików. Rękawy mają u dołu w obwodzie 75 cm.

Przy kołnierzu togi wszyty jest żabot, długości 21 cm, ułożony w 13 kontrafałd. Kolor żabotu oraz obszyć różni się w zależności od zawodu prawniczego:

1. adwokat – zielony^[5], symbolizuje nadzieję (dla oskarżonego), antagonista czerwieni, jest zarazem symbolem godności i powagi zawodu, niezależności oraz związku z tradycją wymiaru sprawiedliwości^{[6][7][8][9][10][11]}. Do czasu wprowadzenia koloru zielonego dla adwokata, kolorem tym posługiwali się sędziowie;
2. radca prawny – ciemnoniebieski^{[12][13][14][15][16]};
3. prokurator – czerwony^[17], symbolizuje zagrożenie (dla oskarżonego). Czerwień jest historycznie związana z polskim strojem prokuratorskim, już w okresie międzywojennym służyła odróżnieniu prokuratora od innych osób występujących w strojach urzędowych, przy czym ówczesny ubiór był bardziej rozbudowany i obejmował również biret. Symboliczny charakter stroju koresponduje ze szczególną rolą prokuratora, który w procesie karnym występuje jako strona, a jednocześnie wykonuje zadania organu powołanego do strzeżenia praworządności i czuwania nad ściganiem przestępstw^[18];
4. doradca podatkowy – miodowy^[19][20][21];
5. radca Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej – błękitnoszary^[22][23];
6. sędzia bez łańcucha / asesor / ławnik – fioletowy^[24][25], symbolizuje niezawisłość, bezstronność i powściągliwość sędziego, neutralność między kolorami zielonym (adwokat) oraz czerwonym (prokurator), podkreśla również powagę postępowania i autorytet sądu. Fiolet kojarzony jest także z godnością i wysoką rangą funkcji sędziego^[26][27][28];
7. sędzia z łańcuchem – sędzia przewodniczący rozprawie nakłada na kołnierz togi łańcuch barwy złotej z wizerunkiem godła Polski, stanowiący szczególne insygnium urzędu sędziowskiego. Orzeł to symbol państwa, podkreśla, że sędzia wykonuje władzę sądowniczą jako władzę publiczną, symbolizuje sprawowanie wymiaru sprawiedliwości w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej^[26][27][28];
8. sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego – nosi dodatkowo biret z fioletową lamówką;
9. sędzia Sądu Najwyższego – tego samego fioletowego koloru jest też kołnierz, mankiety togi oraz biret;
10. sędzia Trybunału Konstytucyjnego – biało-czerwony^[29], nawiązujący do barw flagi państwowej, biret w kolorze czarnym. Kolorystyka podkreśla państwowy i konstytucyjny charakter Trybunału jako organu władzy sądowniczej.

Tradycja noszenia togi w środowisku akademickim sięga początków średniowiecznego uniwersytetu^[30]. Stąd przeniknęła do kręgów kościelnych (w tym stała się dominującym strojem liturgicznym Kościołów protestanckich) i prawniczych.

W Polsce jest strojem ceremonialnym nauczycieli akademickich wyższych uczelni, w tym zwłaszcza rektorów i prorektorów, dziekanów, prodziekanów i członków senatów, doktorów honoris causa). Prawo do noszenia togi akademickiej nabywa się z momentem uzyskania pierwszego stopnia naukowego, którym jest stopień doktora. Stroje noszone przez studentów podczas uroczystości wręczenia dyplomów nie są togami akademickimi, lecz uroczystym ubiorem podobnym do strojów noszonych przez akademików.

Ze świata akademickiego toga przeniknęła do Kościołów protestanckich, gdyż wielu pierwszych reformatorów, na czele z Marcinem Lutrem było nauczycielami akademickimi. Stąd toga jest tradycyjnym strojem liturgicznym używanym przez duchownych wielu Kościołów protestanckich. Już w XVI wieku czarna toga zakładana była przez duchownych niektórych Kościołów do odprawiania nabożeństw. Obecnie najczęściej spotyka się czarną togę, której towarzyszy biała befka. Strój taki jest używany w Polsce przez duchownych Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego (od XIX wieku), Kościoła Ewangelicko-Reformowanego i Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego. Podczas gdy luteranie i metodyści dopuszczają także używanie białej alby i stuły, ewangelicy reformowani stosują wyłącznie czarną togę. Czarna toga używana jest przez pastorów Kościołów praktykujących chrzest przez pełne zanurzenie do udzielania tego obrządu w baptysterium lub innym akwenie. Pastorzy Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego używają czarnej togi z białą befką do odprawiania nabożeństw żałobnych.