Tosia Altman

Tosia (Tova) Altman

Tosia

Tosia Altman
Data i miejsce urodzenia	24 sierpnia 1918 Lipno
Data i miejsce śmierci	26 maja 1943 Warszawa
Przebieg służby
Siły zbrojne	Żydowska Organizacja Bojowa
Stanowiska	łączniczka
Główne wojny i bitwy	powstanie w getcie warszawskim
Odznaczenia

Tosia Altman, właściwie Tova Altman (ur. 24 sierpnia 1918 w Lipnie, zm. 26 maja 1943 w Warszawie) – żydowska działaczka ruchu oporu w czasie II wojny światowej, organizatorka podziemnych struktur Ha-Szomer Ha-Cair, uczestniczka powstania w getcie warszawskim.

Przed wybuchem II wojny światowej była instruktorką w organizacji Ha-Szomer Ha-Cair. W 1938 roku została członkinią jej centralnego dowództwa w Warszawie^[1.1]. We wrześniu 1939 roku udała się do Równego; po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski przeniosła się do Wilna. W ramach ruchu oporu działała jako łączniczka między gettami, transportując potrzebne do tej działalności materiały (dokumenty i prasę podziemną, gotówkę, a także uzbrojenie). Relacjonowała informacje dotyczące masowych mordów na Żydach. Wzywała innych Żydów do aktywności społecznej i konspiracyjnej^[2].

W 1940 roku wróciła do Warszawy. Kilka miesięcy po agresji III Rzeszy na Związek Radziecki w 1941 roku i utracie łączności z dowództwem Ha-Szomer Ha-Cair w Wilnie, udała się ponownie do tego miasta. Tam współdziałała przy organizacji samoobrony żydowskiej. Wracając zatrzymywała się w gettach Polski Wschodniej, gdzie przekazywała apel Aby Kownera o zbuntowanie się przeciwko Niemcom^[2].

Gdy rozpoczęła działalność Żydowska Organizacja Bojowa, Tosia podjęła się jej reprezentowania w kontaktach z polskim podziemiem. Wspólnie z Ariem Wilnerem zabiegała o pozyskanie uzbrojenia dla ŻOB (polecono jej prowadzenie rozmów z AK i komunistami)^[2].

Walczyła w ramach samoobrony styczniowej^[2].

Podczas powstania w getcie warszawskim była łączniczką między powstańcami a członkami ŻOB po stronie aryjskiej. Podtrzymywała kontakt z grupą centralną ŻOB oraz przekazywała raporty telefoniczne^[1.1]. Brała udział w walkach w getcie centralnym, dowodzonym przez Izraela Kanała^[2]. Wraz z kilkoma powstańcami, 8 maja dostała się do dowództwa ŻOB, mieszczącego się w podziemnym bunkrze przy ul. Miłej 18^[1.2]. Jako jedna z nielicznych osób przeżyła atak oddziału Jürgena Stroopa na bunkier^[3]. Podczas walk odniosła rany na głowie i nogach. Została przeniesiona przez swoich towarzyszy do bunkra przy ul. Franciszkańskiej 22. Przez kolejne kilkadziesiąt godzin błądziła po kanałach^[1.2].

10 maja zdołała wyjść z getta z grupą kilkudziesięciu powstańców dowodzoną przez Marka Edelmana^[1.2][2]. Ocaleni ukryli się w lesie w pobliżu Łomianek. Tam czekali na przydzielenie ich do oddziału partyzanckiego^[1.3]. Ranna Altman nie była w stanie przystosować się do życia jako partyzantka^[2]. Po kilku dniach wróciła do Warszawy. Tam z kilkoma powstańcami ukrywała się na strychu fabryki materiałów celuloidowych przy ul. 11 Listopada. 24 maja w budynku wybuchł pożar. Ciężko rannej Altman udało się uciec z płonącej fabryki, jednak została zatrzymana przez Policję Polską Generalnego Gubernatorstwa, która przekazała ją Niemcom. Altman trafiła do szpitala. Niemcy zabronili personelowi udzielania jej pomocy^[1.3]. Ciężko poparzona Altman zmarła prawdopodobnie 26 maja^[2].

Reprezentowała podziemne struktury okupowanej Polski w korespondencji z międzynarodowym ruchem Ha-Szomer Ha-Cair. W Palestynie toczyły się dyskusje o potrzebie otrzymania świadectwa z pierwszej ręki o Zagładzie. Wysłany do Turcji emisariusz Jiszuwu domagał się, by ruch zrobił wszystko, co możliwe, aby wydostać Tosię Altman z okupowanej Polski, by mogła złożyć świadectwo. Altman nie wiedziała o tych próbach uratowania jej^[4].

Pośmiertnie, postanowieniem Prezydenta RP z dnia 19 kwietnia 1948 roku, została odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za zasługi w walce konspiracyjnej w czasie okupacji^[1.3].

Nazwisko Tosi Altman widnieje na tablicy pamiątkowej umieszczonej przy pomniku Ewakuacji Bojowników Getta warszawskiego przy ulicy Prostej 51 w Warszawie^[5].

W 2020 roku, na 78. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim, przy metrze Centrum osłonięto mural poświęcony kobietom walczącym w powstaniu. Została tam upamiętniona jako jedna z dziewięciu Żydówek^[6].

Tosia Altmann jest jedną z głównych bohaterek wydanej w 2023 roku powieści Amadeusza Majtki Lista Szparkowskiego czyli szwedzka układanka ^[7].

• Anna Augustowska. Bojowcy. „Pomocnik Historyczny. Powstanie w getcie warszawskim. Opór i Zagłada 1943”, 2023. Polityka. ISSN 2391-7717. 
• Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
• Elżbieta Zawacka (red.): Słownik biograficzny kobiet odznaczonych orderem wojennym Virtuti Militari. Toruń: Fundacja „Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek”, 2004. ISBN 83-88693-03-4.

• Zdigitalizowana teczka Tosi Altman pochodząca ze zbiorów Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej w Toruniu