Tricholoma
 Gąska zielonka (Tricholoma equestre) | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Klasa | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Rodzaj |
gąska |
| Nazwa systematyczna | |
| Tricholoma (Fr.) Staude Schwämme Mitteldeutschl.: XXVIII, 125 (1857) | |
| Typ nomenklatoryczny | |
|
Tricholoma equestre (L.) P. Kumm. | |
Tricholoma (Fr.) Staude (gąska) – rodzaj grzybów należący do rodziny gąskowatych (Tricholomataceae)[1].
Charakterystyka
Naziemne grzyby kapeluszowe wytwarzające owocniki o kapeluszach nagich lub łuskowatych, niehigrofanicznych. Hymenofor blaszkowy, a blaszki mają regularną tramę i są zatokowato lub ząbkowato wycięte (nigdy nie zbiegające) przy trzonach. Na trzonach u niektórych gatunków występuje pierścień lub zasnówka. Zarodniki gąsek mają pokrój owalny lub eliptyczny, są gładkie, bez pory rostkowej. Wysyp zarodników jest biały, nieamyloidalny[2][3].
Grzyby mykoryzowe, tworzące ektomykoryzy z drzewami. Wśród gąsek tylko nieliczne to grzyby jadalne. Większość gatunków to grzyby niejadalne z powodu gorzkiego smaku, niektóre to grzyby trujące, powodujące ostre zaburzenia żołądkowo-jelitowe[4].
Systematyka i nazewnictwo
Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Tricholomataceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].
Po raz pierwszy nazwę Tricholoma w 1821 roku wprowadził Elias Fries jako podtakson rodzaju Agaricus. Do rangi odrębnego rodzaju podniósł go Friedrich Staude w 1857 r.[1] Synonimy[5]:
- Agaricus trib. Tricholoma Fr. 1821
- Cortinellus Roze 1876
- Glutinaster Earle 1909
- Gyrophila Quél. 1886
- Mastoleucomyces Battarra ex Kuntze 1891
- Megatricholoma G. Kost 1984
- Monomyces Battarra ex Earle 1909
- Phlebophora Lév. 1841
- Sphaerocephalus Battarra ex Earle 1909
- Tricholoma sect. Megatricholoma (G. Kost) Mort. Chr. & Noordel. 1999
Nazwę polską podał Józef Jundziłł w 1830 r.[6] Inne polskie nazwy: bedłka, brzegowłosek, opieńki i rycerzyk[7].
- Tricholoma acerbum (Bull.) Vent. – gąska karbowana
- Tricholoma aestuans (Fr.) Gillet 1874[8] – gąska piekąca
- Tricholoma albobrunneum (Pers.) P. Kumm. – gąska białobrązowa
- Tricholoma album (Schaeff.) P. Kumm. – gąska biaława
- Tricholoma apium Jul. Schäff. – gąska selerowa
- Tricholoma argyraceum (Bull.) Gillet 1874[8] – gąska srebrzystoszara
- Tricholoma arvernense Bon 1976[8] – gąska miodowooliwkowa
- Tricholoma atrosquamosum (Chevall.) Sacc. – gąska czarnołuskowa
- Tricholoma aurantium (Schaeff.) Ricken – gąska pomarańczowa
- Tricholoma basirubens (Bon) A. Riva & Bon 1988[9]
- Tricholoma batschii Gulden – gąska czerwonobrązowa
- Tricholoma bresadolanum Clémençon – gąska myszata
- Tricholoma bufonium (Pers.) Gillet – gąska winnobrązowa
- Tricholoma cingulatum (Almfelt) Jacobashch – gąska wierzbowa
- Tricholoma colossus (Fr.) Quél. – gąska wielka
- Tricholoma columbetta (Fr.) P. Kumm. – gąska gołębia
- Tricholoma equestre (L.) P. Kumm. – gąska zielonka
- Tricholoma filamentosum (Alessio) Alessio 1988[9]
- Tricholoma focale (Fr.) Ricken – gąska ognista
- Tricholoma fracticum (Britzelm.) Kreisel 1984[10]
- Tricholoma frondosae Kalamees & Shchukin 2001[8] – gąska liściowata, gąska osinowa
- Tricholoma fucatum (Fr.) P. Kumm. 1871 – gąska cętkowana
- Tricholoma fulvum (Fr.) Bigeard & H. Guill. – gąska żółtobrunatna
- Tricholoma gausapatum (Fr.) Quél. – gąska szarobrązowa
- Tricholoma imbricatum (Fr.) P. Kumm. – gąska dachówkowata
- Tricholoma inamoenum (Fr.) Gillet – gąska nieprzyjemna
- Tricholoma inocyboides Corner 1994[9]
- Tricholoma josserandii Bon 1975 – gąbka białosrebrzysta
- Tricholoma lascivum (Fr.) Gillet – gąska śmierdząca
- Tricholoma luridum (Schaeff.) P. Kumm. – gąska szerokoblaszkowa
- Tricholoma matsutake (S. Ito & S. Imai) Singer – gąska sosnowa[11]
- Tricholoma orirubens Quél. – gąska czerwieniejąca
- Tricholoma orlosii Pilát 1950 – gąska białowieska
- Tricholoma pardalotum Herink & Kotl. 1967 – gąska tygrysowata[12]
- Tricholoma pardinum (Pers.) Quél. – gąska tygrysia[12]
- Tricholoma pessundatum (Fr.) Quél. – gąska kroplistobrzega
- Tricholoma populinum J.E. Lange – gąska topolowa
- Tricholoma portentosum (Fr.) Quél. – gąska niekształtna
- Tricholoma psammopus (Kalchbr.) Quél. – gąska modrzewiowa
- Tricholoma pseudonictitans Bon 1983 – gąska świerkowa[13]
- Tricholoma ramentaceum (Bull. ex Pers.) Ricken 1915 – gąska obuta
- Tricholoma rapipes (Krombh.) Heilm.-Claus. & Mort. Chr. 2017[9]
- Tricholoma robustum (Alb. & Schwein.) Ricken – gąska okazała
- Tricholoma saponaceum (Fr.) P. Kumm. – gąska mydlana, gąska rudziejąca
- Tricholoma scalpturatum (Fr.) Quél. – gąska żółknąca
- Tricholoma sciodes (Pers.) C. Martín – gąska ostra
- Tricholoma sejunctum (Sowerby) Quél. – gąska zielonożółta
- Tricholoma squarrulosum Bres. 1898[8] – gąska czarnołuseczkowata[14]
- Tricholoma stans (Fr.) Sacc. – gąska gorzkawa
- Tricholoma stiparophyllum (S. Lundell) P. Karst. – gąska jasna
- Tricholoma sudum (Fr.) Quél. – gąska korzeniasta
- Tricholoma sulphurescens Bres. 1905[8] – gąska siarkowożółta
- Tricholoma sulphureum (Bull.) P. Kumm. – gąska siarkowa
- Tricholoma terreum (Schaeff.) P. Kumm. – gąska ziemistoblaszkowa
- Tricholoma triste (Scop.) Quél. 1872[8] – gąska białobrzega
- Tricholoma tumidum (Pers.) P. Karst. 1879 – gąska nabrzmiała
- Tricholoma umbonatum Clémençon & Bon 1985 – gąska garbkowata
- Tricholoma ustale (Fr.) P. Kumm. – gąska bukowa
- Tricholoma ustaloides Romagn. 1954[8]
- Tricholoma vaccinum (Schaeff.) P. Kumm. – gąska krowia
- Tricholoma virgatum (Fr.) P. Kumm. – gąska pieprzna
Niektóre inne:
- Tricholoma boreosulphurescens Mort. Chr. & Heilm.-Claus. 2017 – gąska północna
- Tricholoma caligatum (Viv.) Ricken 1914 – gąska krokodylowa
- Tricholoma chrysophyllum A. Riva, C.E. Hermos. & Jul. Sánchez 1998 – gąska złotoblaszkowa
- Tricholoma filamentosum (Alessio) Alessio 1988 – gąska włóknistołuskowata
- Tricholoma joachimii Bon & A. Riva 1985 – gąska łuseczkowatotrzonowa
- Tricholoma magnivelare (Peck) Redhead 1984 – gąska grubopierścieniowa
- Tricholoma quercetorum Contu 2004 – gąska dębowa
- Tricholoma viridifucatum Bon 1976 – gąska zielonawołuseczkowata
- Tricholoma viridilutescens M.M. Moser 1978 – gąska oliwkowa
Nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum[15]. Wykaz gatunków i nazwy polskie według Władysława Wojewody[7], Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów[16][17] i innych[8][10][9].
Przypisy
- 1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2013-03-05].
- ↑ E. Gerhardt, Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik, Warszawa: Klub dla Ciebie – Bauer-Weltbild Media, 2006, ISBN 83-7404-513-2.
- ↑ Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda, Grzyby i ich oznaczanie, Warszawa: PWRiL, 1985, s. 314, ISBN 83-09-00714-0.
- ↑ Andreas Gminder, Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej, 2008, s. 122, ISBN 978-83-258-0588-3.
- ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2013-03-05].
- ↑ Józef Jundziłł, Opisanie roślin w Litwie, na Wołyniu, Podolu i Ukrainie dziko rosnących, jako i oswojonych (The wild and cultivated plants growing in Lithuania, Wolyn, Podolia and Ukraine), Wilno: Józef Zawadzki, 1830.
- 1 2 Władysław Wojewoda, Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 660–671, ISBN 83-89648-09-1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Taksony z referencjami w bibliografii grzybowej [online], grzyby.pl [dostęp 2024-05-28] (pol.).
- 1 2 3 4 5 Tricholoma (gąska) [online], grzyby.pl [dostęp 2024-05-28].
- 1 2 Barbara Gumińska, Grzyby wybranych ła˛k w Pienińskim Parku Narodowym – stan aktualny i warunki jego zachowania [online], Pieniński Park Narodowy. Pieniny – Przyroda i Człowiek 2, 1992, s. 65–70 [dostęp 2024-10-30].
- ↑ W. Wojewoda podał nazwę polską dla synonimu Tricholoma nauseosum (A. Blytt) Kytöv. Nazwa została zaakceptowana przez Komisję ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów.
- 1 2 Komisja ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów traktuje Tricholoma pardinum jako synonim Tricholoma pardalotum, według Index Fungorum są to jednak odrębne gatunki.
- ↑ Uwaga Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów: „traktowana czasami jako odmiana Tricholoma fulvum. Polskie notowania T. fulvum spod drzew iglastych wymagają rewizji.”.
- ↑ Uwaga Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów: „traktowana jako odmiana lub synonim Tricholoma atrosquamosum.
- ↑ Index Fungorum (wyszukiwarka taksonów) [online] [dostęp 2013-03-05].
- ↑ Rekomendacja nr 1/2021 Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego .
- ↑ Rekomendacja nr 6 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], 31 grudnia 2025 [dostęp 2026-06-08] (pol.).