Trzeci najazd Marsjan

Trzeci najazd Marsjan – powieść science fiction Marka Oramusa, wydana w 2010 roku przez wydawnictwo Media Rodzina, a wznowiona w 2018 przez Wydawnictwo Solaris. Utwór należy do nurtu fantastyki socjologicznej i przedstawia kontakt ludzkości z pozaziemską Ligą Pięciu w 2032 roku, która zamiast dokonywać militarnego podboju Ziemi zdobywa wpływy poprzez dostarczanie ludziom zaawansowanych technologii, dóbr materialnych i pomocy finansowej. Stopniowe podporządkowywanie społeczeństwa obcej cywilizacji służy autorowi do przedstawienia satyrycznej wizji konsumpcjonizmu, zależności ekonomicznej i społecznej podatności na wygodę oraz dobrobyt.

Trzeci najazd Marsjan spotkał się z przeważnie pozytywnym odbiorem krytyków. Chwalono przede wszystkim oryginalną koncepcję inwazji poprzez ekonomiczne uzależnienie i destabilizację ziemskiej gospodarki poprzez darmowe dostarczanie dóbr materialnych, powrót do nurtu fantastyki socjologicznej oraz trafną krytykę konsumpcjonizmu. Krytykowano natomiast publicystyczny charakter powieści, w którym fabułę, dynamikę akcji i rozwój bohaterów podporządkowano rozważaniom socjologicznym, przez co utwór bywał określany bardziej jako poprowadzona z wyczuciem symulacja możliwego scenariusza niż emocjonująca opowieść.

Jest to szósta i jak do tej pory (2026) ostatnia książka beletrystyczna Oramusa^[1].

Książka została wydana przez Media Rodzina (ISBN 978-83-7278-444-5) w 2010. Została wznowiona w 2018 przez Wydawnictwo Solaris^[2].

Tytuł nawiązuje do książki braci Strugackich Drugi najazd Marsjan, podczas gdy pierwszy najazd nawiązuje do książki H. G. Wellsa^[3]. Oramus po raz pierwszy użył tego tytułu w 1996 roku w swojej recenzji innej książki Strugackich: Pora deszczów^[4].

Akcja powieści rozgrywa się w 2032 roku. Główny bohater, bezrobotny Papadopoulos, dorabia do zasiłku, uczestnicząc wraz z dwoma znajomymi w przemycie nielegalnych imigrantów do Europy. Ich codzienne problemy schodzą jednak na dalszy plan, gdy na niebie pojawiają się olbrzymie, przypominające bańki obiekty należące do pozaziemskiej cywilizacji, a równocześnie na dużych obszarach świata przestają działać radio, telewizja i łączność bezprzewodowa^[5].

Przybysze, określający się mianem Ligi Pięciu, nawiązują kontakt z ludzkością i rozpoczynają program pomocy obejmujący rozdawanie zaawansowanych technologicznie urządzeń oraz udzielanie zapomóg i preferencyjnych pożyczek. Dzięki ich technice szybko poprawia się poziom życia, a większość społeczeństwa z entuzjazmem akceptuje obecność kosmitów, nie dostrzegając rosnącej zależności ekonomicznej od nowych dobroczyńców^[5].

Papadopoulos początkowo również korzysta z oferowanych dóbr, lecz stopniowo, pod wpływem rozmów z przyjaciółmi oraz przedstawicielami ruchu oporu, zaczyna podejrzewać, że za pozornie bezinteresowną pomocą kryje się plan stopniowego podporządkowania Ziemi. W toku wydarzeń ujawniają się kolejne elementy strategii Ligi Pięciu, polegającej na uzależnianiu ludzkości od obcej technologii, kapitału i systemu społecznego^[5].

Powieść kończy się bez jednoznacznego rozstrzygnięcia konfliktu. Choć część bohaterów dostrzega rzeczywisty charakter inwazji, większość ludzi wybiera wygodę i dobrobyt oferowane przez Ligę Pięciu, co sugeruje, że podbój Ziemi dokonuje się nie siłą militarną, lecz poprzez stopniowe uzależnienie cywilizacyjne i ekonomiczne^[5].

Książkę zrecenzował Bartosz Szczyżański dla portalu Polter^[6]; rok póżniej tam także Marcin Zwierzchowski^[7]. Dla portalu Katedra recenzję napisał Krzysztof Pochmara^[8]. Dla portalu GeXe (GameExe), recenzował Tomasz Kiedrowicz^[9].

Bartosz Szczyżański w recenzji dla portalu Polter ocenił Trzeci najazd Marsjan na 8/10, uznając powieść za udany przykład współczesnej fantastyki socjologicznej. Chwalił oryginalną wizję kontaktu z Obcymi, liczne nawiązania do klasyki science fiction oraz krytykę społeczeństwa konsumpcyjnego, określając książkę jako przejmującą wizję degradacji cywilizacji. Docenił także odwagę autora w sięgnięciu po rzadko spotykany w polskiej fantastyce nurt socjologiczny. Krytycznie ocenił natomiast słabo zarysowanych bohaterów, podporządkowanych prezentacji świata przedstawionego, oraz część humorystycznych i wulgarnych wstawek, które uznał za mało udane. Mimo tych zastrzeżeń uznał powieść za jedną z ciekawszych współczesnych polskich realizacji fantastyki socjologicznej^[6].

Marcin Zwierzchowski w recenzji dla portalu Polter ocenił Trzeci najazd Marsjan na 7,5/10. Chwalił oryginalną koncepcję inwazji obcych polegającej na destabilizacji ziemskiej gospodarki poprzez darmowe dostarczanie dóbr oraz starannie przemyślaną, realistyczną wizję społecznych i ekonomicznych konsekwencji kontaktu z pozaziemską cywilizacją. Docenił również warsztat Oramusa, spójność fabuły i unikanie schematów typowych dla literatury o inwazji kosmitów. Krytycznie ocenił natomiast publicystyczny charakter powieści, uznając, że rozważania socjologiczne i krytyka konsumpcjonizmu dominują nad fabułą, a słabo zarysowani bohaterowie nie angażują emocjonalnie czytelnika. W jego opinii książka bardziej przypomina starannie przeprowadzoną symulację możliwego scenariusza kontaktu z Obcymi niż klasyczną powieść^[7].

Krzysztof Pochmara uznał Trzeci najazd Marsjan za interesującą, choć nierówną próbę współczesnej fantastyki socjologicznej. Chwalił powieść jako inspirującą do refleksji nad konsumpcjonizmem, ludzkimi potrzebami i konsekwencjami świata, w którym dobra materialne stają się powszechnie dostępne, a także docenił nawiązania do klasyki gatunku. Krytycznie ocenił natomiast konstrukcję fabuły, uznając ją za pretekst do przedstawienia publicystycznych rozważań, oraz schematycznych bohaterów i mało naturalne dialogi. Zdaniem recenzenta utwór lepiej sprawdza się jako nośnik idei niż jako angażująca opowieść, pozostawiając ostatecznie ambiwalentne wrażenie^[8].

Recenzent portalu Game Exe, Tomasz Kiedrowicz, ocenił Trzeci najazd Marsjan na 7,5/10. Chwalił oryginalną koncepcję kontaktu z pozaziemską cywilizacją, w której inwazja przybiera formę ekonomicznej i społecznej destabilizacji, oraz trafne rozważania socjologiczne dotyczące konsumpcjonizmu i reakcji ludzi na nieograniczony dostęp do dóbr. Pozytywnie oceniał również humor, różnorodność prezentowanych postaw bohaterów i wiedzę autora, uznając powieść za skłaniającą do refleksji nad kierunkiem rozwoju współczesnej cywilizacji. Krytycznie odniósł się natomiast do powolnego tempa narracji i przewagi publicystycznych rozważań nad dynamiczną akcją, przez co książka nie angażowała go przez całą lekturę, choć jej finał uznał za znacznie bardziej wciągający^[9].

Maciej Parowski zaliczył książkę do nurtu nowoczesnej fantastyki socjologicznej, krytykującej inne niż komunizm problemy rzeczywistości^[10].

• Okładka
• Trzeci najazd Marsjan w Esensjopedii