Ulga na dzieci

Ulga na dzieci (ulga prorodzinna) – ulga podatkowa w polskich przepisach prawa podatkowego wprowadzona w 2007 r.^[1][2][3] Polega na odliczeniu od podatku dochodowego od osób fizycznych ustalonych w ustawie kwot z tytułu trzech okoliczności prawnych w odniesieniu do, co do zasady, małoletnich dzieci: wykonywania władzy rodzicielskiej, pełnienia funkcji opiekuna prawnego oraz sprawowania opieki poprzez pełnienie funkcji rodziny zastępczej^[2].

Jej celem, ze względu na niekorzystne wskaźniki demograficzne kraju, miało być wsparcie rodzin z dziećmi (zwiększenie wskaźnika dzietności) bez względu na ich status materialny czy dochodowy^[1][3].

W pierwotnym brzmieniu przepisów określających podatek dochodowy od osób fizycznych wysokość ulgi prorodzinnej została uzależniona wyłącznie od liczby dzieci, nad którymi jest sprawowana opieka rodzicielska^[1]. Istotą ulgi od momentu jej wprowadzenia do konstrukcji podatku było obniżenie podatku obliczonego przez podatnika w rocznym zeznaniu podatkowym o kwotę odliczenia, przy czym podatek w pierwszej kolejności ulegał obniżeniu o obowiązkową składkę na ubezpieczenie zdrowotne^[1]. Ulga w ujęciu rocznym wynosiła 1112,04 zł na każde dziecko, w stosunku do którego była sprawowana opieka rodzicielska przez cały rok podatkowy^[1]. Z punktu widzenia obowiązujących przepisów prawnych prawo do ulgi nie było obwarowane dodatkowymi kryteriami, np. wysokością dochodu podatnika czy statusem zatrudnienia^[1]. Ograniczenia co do prawa do ulgi wynikały natomiast z umieszczenia ulgi w konstrukcji właśnie podatku dochodowego od osób fizycznych^[1]. Skutkiem tego jest generalne ograniczenie grupy beneficjentów do podatników podatku dochodowego od osób fizycznych obliczających podatek według skali podatkowej^[1]. W rezultacie ze wsparcia są wykluczone te rodziny, których dochody pochodzą ze źródeł wyłączonych z obowiązku podatkowego na mocy ustawy (dotyczy to głównie przychodów z działalności rolniczej i leśnej). Z ulgi nie mogą skorzystać również podatnicy, którzy rozliczają podatek dochodowy od osób fizycznych według innych form, takich jak podatek liniowy, ryczałt od przychodów ewidencjonowanych oraz karta podatkowa^[1].

W rezultacie z ulgi prorodzinnej w latach 2007–2013 skorzystało rocznie ok. 4 mln podatników, stanowiących średnio tylko 17,35% ogółu podatników podatku dochodowego od osób fizycznych^[1]. Wskaźnik ten uwzględnia wyłącznie podatników, na których ciąży obowiązek złożenia zeznania podatkowego^[1]. Ponadto w statystykach byli uwzględniani wyłącznie ci podatnicy, którzy rzeczywiście dokonali odliczenia, pełnego lub częściowego^[1].

W latach 2007–2012 liczba dzieci, w stosunku do których rodzice skorzystali z ulgi, pozostawała stabilna i wynosiła ok. 6,3 mln^[1]. Z danych gromadzonych przez GUS wynika, że odliczenie zrealizowano w przypadku ok. 71% dzieci^[1]. Z ulgi prorodzinnej korzystali głównie ci podatnicy, którzy wykazali dochody poniżej I progu skali podatkowej, natomiast podatnicy rozliczający podatek według stawki podatku 32% stanowili maksymalnie 4,28% ogółu beneficjentów (w 2012 r.), przy czym już w 2013 r., na skutek wprowadzonych zmian, odsetek ten spadł o 1,5 p.p.^[1] Z informacji przedstawionych przez Ministerstwo Finansów wynikało ponadto, że ponad połowa (tj. 56,4%) podatników odliczających ulgę prorodzinną wykazała w zeznaniach podatkowych dochód roczny nieprzekraczający 30 000 zł, co umożliwiało realizację prawa do ulgi prorodzinnej jedynie w stosunku do jednego dziecka^[1].

W zeznaniach podatkowych za 2013 r. podatnicy mieli prawo do odliczania kwot ulgi prorodzinnej za trzecie, czwarte i kolejne dziecko, wyższych o odpowiednio 50 i 100% w stosunku do kwot obowiązujących w latach poprzednich, tj. 139,01 zł miesięcznie za trzecie dziecko i 185,34 zł za czwarte i kolejne^[1]. Jednocześnie ograniczono prawo do ulgi w stosunku do podatników sprawujących opiekę nad jednym dzieckiem^[1]. Wprowadzenie zmian umotywowano koniecznością większego wsparcia materialnego rodzin z dziećmi^[1].

Pomimo zmian wprowadzonych w konstrukcji ulgi przeciętne odliczenie podatników, których dochody nie przekroczyły I progu skali podatkowej, utrzymywało się na podobnym poziomie w pełnym okresie obowiązywania preferencji (1324 zł za lata 2007–2013)^[1]. W grupie podatników, których dochody uplasowały się w II progu skali, przeciętne odliczenie było wyższe o 30,86% i wynosiło 1732 zł^[1]. Najbardziej spektakularny wzrost odliczenia wystąpił właśnie w 2013 r. – podatnicy z II przedziału skali odliczyli wówczas przeciętnie 2151 zł na jedno dziecko^[1]. Ze względu na zmianę konstrukcji ulgi w 2013 r. największe korzyści odnosili więc podatnicy bardziej zamożni^[1]. Niewątpliwe jest zatem, że wsparcie rodzin wielodzietnych jako cel wprowadzonych zmian faktycznie mijało się z celem wsparcia dla rodzin najuboższych^[1].

W latach 2007–2013 ulga prorodzinna przyjmowała formę ulgi bezzwrotnej, co w praktyce oznaczało, że opiekun prawny spełniający wszystkie warunki do objęcia ulgą w danym roku podatkowym mógł odliczyć jedynie tyle, na ile umożliwiał to płacony przez niego podatek, a właściwie determinujący wysokość tego podatku dochód^[1]. Przeciętna kwota odliczenia na jedno dziecko była najwyższa w 2008 r. (951 zł)^[1]. Po spadku o 53% w 2009 r. (najprawdopodobniej na skutek zmiany skali podatkowej) bardzo powoli wzrastała^[1]. Jednak nawet w 2013 r. nie osiągnęła poziomu z 2008 r.^[1] Wysokość średniego odliczenia niezmiennie wskazywała zatem na korzystanie z odliczeń w niepełnej kwocie, nawet na jedno dziecko^[1].

Celem zmian wprowadzonych w konstrukcji ulgi prorodzinnej w 2014 r. było dodatkowe wsparcie podatników o niskich dochodach, mających na utrzymaniu dzieci, oraz zwiększenie kwoty ulgi na dzieci dla podatników wychowujących troje i więcej dzieci^[1]. Aby zrealizować tak sformułowane cele, dokonano kolejnego podwyższenia kwot ulgi prorodzinnej, tj. o 20% na trzecie i każde kolejne dziecko, co oznaczało, że ulga na trzecie dziecko wynosiła w skali roku 2000,04 zł, zaś na kolejne dzieci – 2700 zł^[1]. Najbardziej istotna zmiana została przeprowadzona jednak w stosunku do samej konstrukcji ulgi podatkowej^[1]. Począwszy od zeznań podatkowych za 2014 r., nieodliczona ze względu na zbyt niski podatek część ulgi prorodzinnej była podatnikowi zwracana, jednak w kwocie nie wyższej niż suma składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne odliczona w składanym zeznaniu podatkowym^[1]. Według ustawodawcy wprowadzone zmiany zrównały sytuację podatników wychowujących dzieci, którzy uzyskiwali dochody w wysokości umożliwiającej skorzystanie z ulgi na dzieci, z sytuacją tych podatników, którzy wcześniej – z uwagi na zbyt niski dochód i w konsekwencji niski podatek – takiej możliwości nie mieli^[1].

Beneficjentami ulgi na dzieci są podatnicy, którzy w stosunku do małoletniego dziecka:

• wykonywali władzę rodzicielską,
• pełnili funkcję opiekuna prawnego, jeżeli dziecko z nim zamieszkiwało,
• sprawowali opiekę poprzez pełnienie funkcji rodziny zastępczej.

Podatnicy wychowujący jedno dziecko mają prawo do ulgi na dzieci, jeżeli ich dochód w trakcie roku nie przekroczył kwoty 56 000 zł. W przypadku małżeństw kwota ta wynosi 112 000 zł.

Prawo do odliczenia ulgi na dzieci

Ulga prorodzinna przysługuje dla osób, które wychowują:

• dzieci małoletnie,
• dzieci, które otrzymują zasiłek pielęgnacyjny lub rentę socjalną,
• dzieci w wieku 18–25 lat, które uczą się lub studiują i w roku podatkowym nie uzyskały dochodu wyższego niż 3089 zł (do wysokości dochodu nie wlicza się renty rodzinnej).

Brak prawa do odliczenia ulgi na dzieci

Ulga prorodzinna nie przysługuje, jeśli w roku podatkowym

• dziecko lub rodzic prowadziło działalność gospodarczą opodatkowaną ryczałtem lub podatkiem liniowym,
• dziecko zostało umieszczone w placówce zapewniającej całodobowe utrzymanie,
• dziecko wstąpiło w związek małżeński.

Od 2014 roku ulga na dzieci, za każdy miesiąc kalendarzowy sprawowania opieki wynosi:

• przy opiece nad jednym dzieckiem – 92,67 zł,
• przy opiece nad dwojgiem dzieci – 92,67 zł za każde dziecko,
• przy opiece nad trojgiem dzieci – 92,67 zł za pierwsze i drugie dziecko, 166,67 zł za trzecie dziecko,
• przy opiece nad czworgiem i większą liczbą dzieci – 92,67 zł za pierwsze i drugie dziecko, 166,67 zł za trzecie dziecko, 225 zł za czwarte i kolejne dzieci.

Odliczenie z tytułu ulgi na dzieci nie może przekroczyć sumy przekazanych w trakcie roku podatkowego składek na ubezpieczenia społeczne oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Ulga prorodzinna a etapy życia dziecka

Rozliczenie ulgi na dziecko w poszczególnych etapach życia dziecka wygląda następująco:

1. W przypadku narodzin dziecka – ulgę oblicza się za pełne miesiące poczynając od miesiąca, w którym urodzono dziecko.
2. W przypadku ślubu dziecka – ulgę oblicza się za miesiące, w których dziecko nie pozostawało w związku małżeńskim.
3. W przypadku ukończenia przez dziecko 25 lat – ulgę oblicza się za miesiące poprzedzające 25 urodziny, kończąc na miesiącu 25-letnich urodzin (miesiąc 25-letnich urodzin uwzględnia się przy obliczaniu ulgi).
4. W przypadku zakończenia nauki przez dziecko – ulgę oblicza się za pełne miesiące, kończąc na miesiącu ukończenia nauki (miesiąc ukończenia nauki uwzględnia się przy obliczaniu ulgi).

Ulga prorodzinna za miesiące wakacyjne^[4]

1. W przypadku uczniów kontynuujących naukę w szkole po wakacjach, ulga przysługuje za cały rok (12 miesięcy).
2. W przypadku maturzystów, którzy nie podejmą nauki na studiach, ulga przysługuje także za miesiące wakacyjne.
3. W przypadku maturzystów, którzy podejmą naukę na studiach, ulga przysługuje za cały rok.
4. W przypadku studentów, którzy po studiach licencjackich podejmują naukę na studiach magisterskich, ulga przysługuje za cały rok. Jeżeli student nie podejmuje studiów magisterskich, to ulga przysługuje za miesiące nauki, łącznie z miesiącem, w którym złożono egzamin dyplomowy.

Dotychczasowy kształt ulgi w połączeniu z innymi instrumentami polityki prorodzinnej państwa nie przynoszą zadowalających rezultatów w zakresie zwiększenia ilości urodzeń^[2][3]. Pomimo tego, że ulga na dzieci jest adresowana do licznej grupy podatników, nie jest ona znaczącą preferencją podatkową^[2].

Opisywana konstrukcja prawna zawiera liczne mankamenty^[2].

Po pierwsze ulga sprzężona jest jedynie z podatkiem obliczanym według skali podatkowej (art. 27 u.p.d.o.f.)^[2]. Podatnicy uzyskujący wyłącznie dochody opodatkowane na innych zasadach są w tym kontekście pominięci^[2].

Po drugie, prawo do ulgi przy wychowywaniu jednego dziecka uzależnione jest od kryterium dochodowego, które od wprowadzenia go w 2013 roku nie było waloryzowane^[2]. Podobnie wysokość ulgi pozostaje na tym samym poziomie od 2015 roku, a w przypadku ulgi na pierwsze i drugie dziecko nawet od 2007 roku^[2].

Po trzecie, zdaniem organów podatkowych prawa do ulgi nie mają osoby sprawujące faktyczną opiekę nad niespokrewnionymi, pełnoletnimi osobami takiej opieki wymagającymi z uwagi na wąskie rozumienie obowiązku alimentacyjnego^[2].

Na aprobatę zasługuje znaczne podwyższenie przez ustawodawcę kryterium dochodowego, po przekroczeniu którego podatnik traci prawo do ulgi na pełnoletnie, lecz wciąż uczące się dziecko, do kwoty dwunastokrotności renty socjalnej (limit w 2022 r. wynosi 16 061,28 zł)^[2].

• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 163 (ISAP))
• Ulga na dziecko (prorodzinna) 2014/2015. [dostęp 2014-12-22].
• Ulgi na dzieci według nowych zasad: zmiany już w PIT 2014. Prezydent podpisał ustawę. [dostęp 2014-12-22].