Urtyn duu

Urtyn duu (mong. уртын дуу, wym. /ʊrtʰiŋ tʊː/, dosł. „długa pieśń”; chiń. trad. 長調; pinyin zhǎng diào) – tradycyjna, liryczna pieśń mongolska, o szerokiej skali – obejmująca trzy oktawy, charakteryzująca się długą, ciągłą linią melodyczną, ozdobioną rytmicznymi wariacjami, licznymi melizmatami i swobodną formą kompozycyjną. Śpiewana w zachodniej Mongolii przy akompaniamencie chordofonu morin chuur lub fletu limb, a we wschodniej a capella lub przy akompaniamencie igilu. Wykonywana podczas ważnych uroczystości i świąt, z okazji ślubów, otwarcia nowego domu, narodzin dziecka czy znakowania źrebiąt, oraz podczas festiwalu naadam.

W 2005 roku urtyn duu została proklamowana arcydziełem ustnego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości, a w 2008 roku wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Opis

W tradycyjnej muzyce mongolskiej wyróżnia się dwie charakterystyczne formy pieśni: urtyn duu – pieśń długą i bogin duu – pieśń krótką[1.1].

Urtyn duu znane jest od dwóch tysięcy lat, a pierwsze wzmianki pisemne o tej pieśni pojawiły się w dokumentach z XIII wieku[2]. Urtyn duu wykonywana podczas ważnych uroczystości i świąt, z okazji ślubów, otwarcia nowego domu, narodzin dziecka czy znakowania źrebiąt, oraz podczas festiwalu naadam[2]. Teksty urtyn duu przekazują treści filozoficzne i religijne, wychwalają przyrodę lub opowiadają historie lokalnych herosów[3]. Pieśni bogin duu są wykonywane przy okazjach nieformalnych, a teksty są improwizowane i dostosowywane w zależności od okoliczności[1.2]. Według Mongołów długość i charakter pieśni odzwierciedla topografię terenu, na którym żyją poszczególne grupy etniczne[3].

Urtyn duu ma trzy formy: przedłużoną (ajdzam), ogólną (tügeemel) i skróconą (besreg)[1.1]:

  • Pieśń przedłużona (ajdzam urtyn duu) – popularna wśród grup zamieszkujących wschodnią Mongolię, m.in. Chałchasów, charakteryzuje się bogatym zdobnictwem, zastosowaniem falsetu (szuranchaj), wolnym rytmem, szczególnie długim przeciąganiem fraz muzycznych i dźwięków na sylabach[1.1]. Przy wykonywaniu pieśni przedłużonej bogata forma z licznymi melizmatami góruje nad treścią, a śpiewacy często uciekają się do starej wymowy, która pozwala na interpolację sylab, by zachować płynność melodii[1.1]. Śpiewacy stosują również aliterację pierwszego wersu charakterystyczną dla poezji mongolskiej[1.1]. Podczas śpiewania ruchy ciała i mimika są ograniczone[1.1]. Pieśń przedłużona śpiewana jest przy akompaniamencie chordofonu morin chuur[1.3].
  • Pieśń ogólna (tügeemel urtyn duu) – forma pośrednia pomiędzy pieśnią przedłużoną a skróconą, wykonywana przy okazjach nieformalnych, np. podczas pędzenia bydła po stepie[1.4].
  • Pieśń skrócona (besreg urtyn duu) – popularna wśród grup zamieszkujących zachodnią Mongolię i Mongołów w autonomicznym regionie Sinciang w północnych Chinach, charakteryzuje się ograniczoną ornamentyką i prostszą strukturą, przez co tekst pieśni jest lepiej słyszalny zastosowaniem[1.4]. Śpiewacy stosują puste sylaby i wykrzykniki[1.4]. Pieśń skrócona śpiewana jest z reguły a capella[1.3].

Poszczególne grupy etniczne wypracowały własny styl urtyn duu i własny, charakterystyczny repertuar[1.4]. W okresie socjalizmu władze wypromowały styl Chałchasów jako narodowy[1.5], przejmując chałchaskie urtyn duu na określenie wystandaryzowanej formy narodowej[3]. Derbeci z ajmaku uwskiego mają „Niebieska Księgę Pieśni Derbetów” (Dörwöd Dyyny Chöch Dewter) – zbiór 360 pieśni[1.4]. Nauka śpiewu urtyn duu odbywa się przez naśladowanie. Dzieci przysłuchują się śpiewającym rodzicom i krewnym, przy czym muszą zademonstrować swój talent samodzielnie wykonując pieśń, np. wśród Chałchasów pieśń gijngoo dziecięcych dżokejów w wyścigach konnych[1.6]. Tak zaczynała m.in. śpiewaczka urtyn duu Namdżilyn Norowbandzad[1.6]. Tradycyjnie, w pre-socjalistycznej Mongolii, kobietom zabraniano śpiewu chöömej, ale mogły wykonywać urtyn duu, lecz tylko te o mniejszym znaczeniu[1.7].

Współcześnie urbanizacja i industrializacja wypierają tradycyjny koczowniczy styl życia, prowadząc do zamierania wielu tradycji i zwyczajów z nim związanych[2]. Repertuar urtyn duu kurczy się[2]. W 2005 roku urtyn duu została proklamowana Arcydziełem Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, a w 2008 roku wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO[2].

Przypisy

  1. Carole Pegg: Mongolian Music, Dance, & Oral Narrative: Performing Diverse Identities. University of Washington Press, 2001. ISBN 978-0-295-98112-3. [dostęp 2015-01-03].
    1. 1 2 3 4 5 6 S. 43–44.
    2. ↑ S. 49.
    3. 1 2 S. 13.
    4. 1 2 3 4 5 S. 47.
    5. ↑ S. 259.
    6. 1 2 S. 48.
    7. ↑ S. 172.
  2. 1 2 3 4 5 UNESCO ICH: Urtiin Duu, traditional folk long song. [dostęp 2015-01-03]. (ang.).
  3. 1 2 3 Ellen Koskoff: The Concise Garland Encyclopedia of World Music: The Middle East, South Asia, East Asia, Southeast Asia. Routledge, 2008, s. 1234. ISBN 978-0-415-99404-0. [dostęp 2015-01-03].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.