Ustawa o agentach zagranicznych

Foreign Influence Transparency Scheme Act przyjęto 29 czerwca 2018 w odpowiedzi na operacje wpływu Komunistycznej Partii Chin. Ustawa wymaga rejestracji „działalności podlegającej zgłoszeniu” prowadzonej w imieniu zagranicznego mocodawcy, w tym lobbingu parlamentarnego, kampanii komunikacyjnych i wypłat finansowych^[15].

Chińska Republika Ludowa reguluje obecność zagranicznych podmiotów na własnym terytorium, a nie działalność chińskich podmiotów za granicą. Ustawa o zarządzaniu działalnością zagranicznych organizacji pozarządowych w Chinach kontynentalnych z 28 kwietnia 2016, obowiązująca od 1 stycznia 2017, wymaga od zagranicznych organizacji pozarządowych zarejestrowania biura w chińskim Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego i znalezienia chińskiej „jednostki nadzorującej”^[16][17]. Ustawa zakazuje działalności mogącej „zagrażać jedności narodowej, bezpieczeństwu i jedności etnicznej Chin” oraz działalności politycznej i religijnej^[17]. W 2017, pierwszym roku obowiązywania, zarejestrowano 305 przedstawicielstw 259 organizacji, a 224 organizacje zgłosiły 487 działań tymczasowych^[17]. Eksperci ONZ do spraw praw człowieka apelowali w 2016 o wycofanie projektu, wskazując na zbyt szeroką definicję i naruszenie wolności zrzeszania się^[18].

14 maja 2024 parlament Gruzji przyjął ustawę „O przejrzystości obcego wpływu”, po tygodniach masowych protestów^[19]. Prezydent Salome Zurabiszwili zawetowała ją 18 maja, weto odrzucono 28 maja^[19]. Ustawa zobowiązuje organizacje pozarządowe i media otrzymujące ponad 20% finansowania z zagranicy do rejestracji jako „organizacje reprezentujące interesy obcego mocodawcy”^[19]. W listopadzie 2024 Parlament Europejski stwierdził, że Gruzja przestała być państwem kandydującym de facto, a Komisja Europejska zawiesiła rozmowy akcesyjne^[20][21]. Rządząca partia Gruzińskie Marzenie kontynuowała w 2024 i 2025 nowelizacje zbliżające ustawę do rosyjskiej wersji z 2022^[19][5].

Ustawa o przejrzystości finansowania organizacji pozarządowych została uchwalona przez Kneset 11 lipca 2016 z inicjatywy ówczesnej minister sprawiedliwości Ajelet Szaked. Nakłada na organizacje pozarządowe, których ponad 50% finansowania pochodzi z zagranicznych podmiotów państwowych, obowiązek ujawniania tego źródła w publikacjach, sprawozdaniach i kontaktach z urzędnikami publicznymi^[22]. Zwolennicy w czasie debaty parlamentarnej powoływali się na FARA jako pierwowzór. Krytycy wskazywali, że ustawa obejmuje wyłącznie finansowanie ze źródeł rządowych (typowe dla organizacji praw człowieka finansowanych z funduszy unijnych), a nie prywatnych darowizn (typowe dla organizacji prawicowych i osadniczych), co czyni jej zakres faktycznie selektywnym^[22].

Federalna ustawa nr 121-FZ z 20 lipca 2012 przyjęta po protestach na placu Błotnym (Bołotnym) wprowadziła pojęcie „organizacji pełniącej funkcję agenta zagranicznego”^[23]. Kreml powoływał się publicznie na FARA, lecz rosyjski przepis nie zawiera kluczowego dla amerykańskiego pierwowzoru elementu „zlecenia lub kierownictwa” zagranicznego mocodawcy^[7]. Wystarczające jest finansowanie z zagranicy łącznie ze swobodnie definiowaną „działalnością polityczną”^[23]. W 2015 uchwalono powiązaną ustawę o „niepożądanych” organizacjach^[24]. Ustawę kolejno rozszerzano: w 2017 na media^[25], w 2019 na osoby fizyczne, w 2022 na „osoby pod wpływem zagranicznym” bez wymogu jakichkolwiek przepływów finansowych. Liczba podmiotów na liście wzrosła z około 336 na początku 2022 do ponad 700 pod koniec 2023^[6][26].

Nowelizacje z 2023 pozbawiły osoby uznane za agentów prawa kandydowania w wyborach, zasiadania w komisjach wyborczych, wpłacania pieniędzy partiom oraz wykonywania szeregu funkcji publicznych^[3]. Sankcje obejmują też podmioty trzecie „pomagające” agentom zagranicznym^[3]. Status jest piętnujący^[7]. Rosyjski termin „obcy agent” (иностранный агент) ma silne konotacje szpiegowskie z czasów zimnej wojny^[6][7]. W jednym z orzeczeń Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał rosyjską ustawę za sprzeczną z Europejską konwencją praw człowieka^[27].

Do organizacji uznanych za agentów zagranicznych w Rosji należą Dożd´^[28], Fundacja Walki z Korupcją^[29], Meduza^[30], Mediazona^[30], Radio Wolna Europa^[31], Stowarzyszenie Memoriał^[32], Bellingcat^[33][34], The Insider^[34] oraz Transparency International^[35]. Wśród osób fizycznych znaleźli się m.in. dziennikarz Wiktor Szenderowicz^[30], członkini Pussy Riot Nadieżda Tołokonnikowa^[30][36] i rzeczniczka Fundacji Walki z Korupcją Kira Jarmysz^[37].

Koalicja Roberta Ficy przedstawiła w 2024 projekt „ustawy lex NGO” wzorowanej retorycznie na FARA^[38]. Pod presją UE i Rady Europy projekt zmieniono^[38]. Wersja przyjęta w kwietniu 2025 i podpisana w maju 2025 zrezygnowała z etykiety „organizacji finansowanej z zagranicy” na rzecz reklasyfikacji organizacji prowadzących dyskurs publiczny jako lobbystów objętych obowiązkami sprawozdawczymi^[38][39].

Foreign Agents Registration Act uchwalono 8 czerwca 1938 w odpowiedzi na działalność krajowych pełnomocników III Rzeszy, w tym amerykańskiej agencji PR pracującej dla niemieckiego rządu i prowadzącej propagandę dla nazistowskiego Bundu Niemiecko-Amerykańskiego^[1]. Ustawa nie zakazuje finansowanego z zagranicy lobbingu ani działalności informacyjnej^[1]. Wymaga rejestracji w Departamencie Sprawiedliwości, składania półrocznych sprawozdań z umów, wynagrodzeń i wpłat politycznych, oraz dołączania widocznej formuły do każdego materiału informacyjnego: „This material is distributed by [agent] on behalf of [foreign principal]”^[2][1].

Egzekwowanie FARA przez większą część XX wieku było marginalne^[1]. Przełom nastąpił w 2017, kiedy śledztwo Roberta Muellera doprowadziło do skazania menedżera kampanii Donalda Trumpa Paula Manaforta za niezgłoszony lobbing na rzecz partii Wiktora Janukowycza^[40]. Liczba zarejestrowanych agentów po 2017 znacząco wzrosła^[1]. W październiku 2023 prokurator federalny postawił senatorowi Robertowi Menendezowi zarzuty z FARA za działanie na rzecz Egiptu^[41]. W lipcu 2024 senator został skazany i wkrótce zrezygnował z mandatu^[42].

Wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej Věra Jourová ogłosiła 12 grudnia 2023 „pakiet w obronie demokracji” (Defence of Democracy Package)^[43]. Jego kluczowym elementem jest projekt dyrektywy o przejrzystości reprezentacji interesów państw trzecich^[43]. Dokument przewiduje zharmonizowany unijny rejestr osób i organizacji prowadzących lobbing na rzecz państw spoza UE^[43]. Projekt został skrytykowany przez Civil Society Europe, ECNL i Transparency International EU jako grożący „europejskim FARA” odbieranym przez społeczeństwo obywatelskie jako rosyjski model piętnowania^[44]. Po wyborach europejskich 2024 negocjacje przeniesiono do nowej kadencji parlamentu^[43].

Ustawa „Lex NGO” z 2017 wprowadzała próg 7,2 mln HUF finansowania zagranicznego i obowiązek oznaczania „organizacji finansowanej z zagranicy”. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 18 czerwca 2020 (sprawa C-78/18) uznał ją za sprzeczną ze swobodą przepływu kapitału i wolnością zrzeszania się^[45]. W grudniu 2023 węgierski parlament przyjął ustawę LXXXVIII ustanawiającą Urząd Ochrony Suwerenności (Szuverenitásvédelmi Hivatal)^[46]. Organ ten ma uprawnienia dochodzeniowe wobec organizacji pozarządowych, partii opozycyjnych i mediów oskarżanych o „służenie obcym interesom”^[46]. Komisja Europejska wszczęła w lutym 2024 postępowanie naruszeniowe, a w październiku 2024 skierowała sprawę do TSUE^[46].

Foreign Influence Registration Scheme (FIRS) uruchomiono 1 lipca 2025 na podstawie National Security Act 2023. Obowiązek rejestracji obejmuje osoby fizyczne i prawne w Wielkiej Brytanii, które zawarły porozumienie z państwem obcym o prowadzeniu działalności na jego rzecz. Wpis do rejestru służy ujawnieniu i nie czyni działalności nielegalną. Niezgłoszenie stanowi przestępstwo^[47][48].

Schemat działa na dwóch poziomach. Pierwszy obejmuje porozumienia z dowolnym państwem obcym dotyczące lobbingu i komunikacji politycznej kierowanej do parlamentarzystów i kandydatów w wyborach (termin zgłoszenia 28 dni). Drugi obejmuje wszelką działalność na zlecenie Rosji lub Iranu, łącznie z ich służbami wywiadowczymi i siłami zbrojnymi (termin 10 dni i przed rozpoczęciem działalności). Wyłączeniami objęto m.in. wydawców prasy, adwokatów, dyplomatów i porozumienia z rządem brytyjskim^[47][48].