Via Carpatia

Na Litwie Via Carpatia jest traktowana jako jedno z istotnych połączeń międzynarodowych na osi północ–południe. Litewskie Ministerstwo Transportu i Komunikacji wskazywało w 2022 roku Via Carpatia, obok Via Baltica i Rail Baltica, jako połączenie regionu Morza Bałtyckiego przez Polskę z państwami Europy Zachodniej i Południowej^[10]. Północnym punktem szlaku pozostaje Kłajpeda, a połączenie z Polską prowadzi w kierunku Kowna i granicy polsko-litewskiej.

W Polsce Via Carpatia według planów z roku 2017 przebiegać ma^[11] od granicy z Litwą w Budzisku przez Suwałki do Ełku, dalej trasą S16 do Knyszyna, stamtąd trasą S19 przez Dobrzyniewo Duże – Choroszcz – Siemiatycze – do węzła Lublin Rudnik, następnie przez Kraśnik, Janów Lubelski i Nisko do węzła Rzeszów Wschód, przez A4 do węzła Rzeszów Zachód, stamtąd przez Barwinek do granicy ze Słowacją.

W województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim szlak opiera się na drogach S61 i S19, natomiast w lubelskim i podkarpackim niemal w całości na drodze S19^[3]. W nowszym oficjalnym opisie GDDKiA główny polski ciąg Via Carpatia tworzą odcinki dróg ekspresowych S61, S16 i S19^[12]. W opisie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów z 2021 roku do głównego szlaku zaliczano także A4 na odcinku spinającym przebieg S19 w rejonie Rzeszowa; łączną długość dróg S61, S16, S19 i A4 tworzących główny szlak określono wówczas na około 718 km^[13].

Według pisma Ministra Infrastruktury i Rozwoju z 23 grudnia 2014 roku, w obowiązującym wówczas układzie TEN-T do sieci bazowej zaliczano następujące odcinki Via Carpatia^[14]:

• S61 Budzisko (granica z Litwą) – obwodnica Augustowa;
• S19 Lublin – Rzeszów.

W ówczesnej sieci kompleksowej TEN-T znajdował się następujący odcinek:

• S19 Rzeszów – Barwinek (granica ze Słowacją).

Powyższy podział ma charakter historyczny. Od lipca 2024 roku podstawą prawną rozwoju TEN-T jest rozporządzenie (UE) 2024/1679, które przewiduje trzy poziomy sieci z terminami realizacji do 2030, 2040 i 2050 roku^[8]. Wcześniejszy termin i podział wynikające z dokumentów opartych na regulacjach z 2013 roku nie opisują już obowiązującego modelu TEN-T.

Według informacji Ministerstwa Rozwoju z 2016 roku część odcinków dróg S19 i S61 była już wówczas zbudowana, a inne znajdowały się w budowie^[15].

Stan przygotowań i realizacji Via Carpatia (S19) w województwie podkarpackim (7 grudnia 2017):

• odcinki zrealizowane: Sokołów Młp. Północ – Stobierna (12,5 km), Stobierna – w. Rz. Wschód, w. Rz. Zachód – w. Świlcza i w. Świlcza – w. Rz. Południe (6,3 km)^[16],
• odcinki w przetargu: Lasy Janowskie – Sokołów Młp. Północ (6 odc.) 54,2 km,
• odcinki przed przetargiem: w. Rz. Południe – Barwinek (85,2 km)^[17].

Według starszego opisu Mazowieckiego Biura Planowania Regionalnego Via Carpatia w Polsce, biegnąc wzdłuż wschodniej granicy kraju, miała przecinać obszary czterech województw: podlaskiego, mazowieckiego, lubelskiego i podkarpackiego, stanowiąc połączenie ważnych ośrodków położonych przy wschodniej granicy kraju, tj. miast: Białystok, Lublin i Rzeszów^[18]. W nowszych materiałach GDDKiA przebieg obejmuje pięć województw, ponieważ uwzględnia również województwo warmińsko-mazurskie oraz odcinek S16 między Ełkiem a Białymstokiem^[12]. Na terenie Polski Via Carpatia nazwana jest imieniem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego^[2].

Część „Via Carpatii" prowadząca przez Słowację od granicy z Polską w Barwinku do granicy z Węgrami (Milhosť) ma liczyć 127 kilometrów^[25].

Według informacji z 2018 roku ze słowackiego odcinka trasy w użyciu były jedynie fragmenty w okolicach Svidníka (ok. 5 km), pomiędzy Preszowem a Koszycami (ok. 35 km) oraz Koszycami a granicą z Węgrami (ok. 15 km). Z Preszowa w kierunku północnym planowano drogi jednojezdniowe, a pozostałe odcinki na południe od Preszowa miały mieć standard autostradowy^[26].

Stan ten uległ zmianie. Według słowackiej Národnej diaľničnej spoločnosti w kwietniu 2026 roku przygotowywano pięć kolejnych odcinków R4 od Kapušan przez Lipníky, Giraltovce, Stročín i Svidník do granicy z Polską, o łącznej długości około 60 km. Równocześnie trwała budowa około 10-kilometrowego II etapu północnej obwodnicy Preszowa z niemal dwukilometrowym tunelem Okruhliak. Pierwszy etap północnej obwodnicy znajdował się już w eksploatacji^[27]. NDS określa cały ciąg R4 jako część korytarza Via Carpatia i podaje, że międzynarodowy szlak przez siedem państw ma ponad 3000 km^[27].

Część trasy prowadząca przez Węgry ma liczyć 230 kilometrów^[25].

Istotnym elementem węgierskiego odcinka jest autostrada M30 prowadząca z rejonu Miszkolca do granicy ze Słowacją, gdzie łączy się ze słowacką R4. Europejski Bank Inwestycyjny podawał w 2022 roku, że nowy odcinek M30 Miszkolc – granica słowacka ma 56,8 km i został udostępniony do ruchu w październiku 2021 roku. EBI wskazuje ten odcinek jako część osi Via Carpatia prowadzącej z Litwy przez Europę Środkową do Bułgarii i Grecji^[28].

Przez Rumunię przebiegać ma najdłuższa część trasy o długości 1566 kilometrów^[25].

W późniejszych rumuńskich dokumentach strategicznych Via Carpatia została utrzymana jako element planowania infrastruktury drogowej. „Program inwestycyjny rozwoju infrastruktury transportowej w Rumunii na lata 2021–2030” opisuje korytarz Via Carpatia jako połączenie służące drogowemu skomunikowaniu rejonu Morza Bałtyckiego z obszarem Morza Śródziemnego^[29].

Bułgaria przystąpiła do inicjatywy Via Carpatia w 2010 roku. W aktualnych materiałach słowackiego zarządcy dróg NDS Bułgaria jest nadal wymieniana jako jedno z siedmiu państw korytarza łączącego Morze Bałtyckie, Morze Czarne i Morze Egejskie^[27]. Planowany przebieg prowadzi z Rumunii przez terytorium Bułgarii w kierunku Sofii i granicy z Grecją, zgodnie z pierwotną koncepcją międzynarodowego szlaku^[25].

Grecja jest południowym państwem końcowym Via Carpatia. W materiałach dotyczących inicjatywy jako końcowy ośrodek i port nad Morzem Egejskim wskazywane są Saloniki^[25]; NDS w 2026 roku nadal wymienia Grecję jako ostatnie z siedmiu państw korytarza Via Carpatia^[27].