Wałczenie
Wałczenie – wymowa ł jak u niezgłoskotwórczego (w zapisie fonetycznym [w]).
Wałczenie zaczęło zachodzić w języku polskim od XVI−XVII wieku. Wymowa taka pojawiła się początkowo na wsi (chłopi) i wśród warstw niewykształconych, a od przełomu XIX i XX w. jest ogólnie przyjętą normą. Przedniojęzykowo-zębowe ł, (w zapisie fonetycznym [ɫ̪]) występuje współcześnie jedynie w gwarach kresowych oraz na pograniczu wschodnim i południowym[1]. Mimo to w XX w. wciąż wymowa przedniojęzykowa była uczona w szkołach aktorskich[2], stąd nazywane bywa „ł scenicznym”[3], i do połowy lat 60. dominowała w filmach, a pojedynczy aktorzy zachowali ją jeszcze w latach 90. Z czasem jej stosowanie w kulturze popularnej zachowało funkcję sygnalizowania kresowego pochodzenia bohaterów lub niosło cechy stereotypów (homoseksualizmu) albo stało się parodystyczne[2].
Ł niezgłóskotwórczeŁ przedniojęzykowo-zębowePrzechodzenie welaryzowanego l ([ɫ]) w półsamogłoskę [w] jest częstym zjawiskiem w różnych językach, gdyż głoski te są do siebie bardzo podobne z akustycznego punktu widzenia. Ponieważ głoska [l] na wygłosie sylaby ma większą tendencję do bycia welaryzowaną niż na nagłosie, zjawisko to częściej zachodzi w tej pozycji. Podobnym zjawiskiem jest przechodzenie spalatalizowanego l ([ʎ]) w półsamogłoskę [j][4].
Wokalizacja, czyli proces przechodzenia [l] i [ɫ] w samogłoskę lub półsamogłoskę występuje w wielu językach indoeuropejskich:
- w języku polskim[4]
- w niektórych dialektach języka angielskiego[4] (np. w Estuary English) [l] jest zastępowane przez [o], [ʊ] lub [w] w pozycji przed spółgłoską lub w wygłosie; por. też wymowę w literackim języku angielskim: folk [fəʊk] 'lud', yolk [jəʊk] 'żółtko'
- w językach romańskich – wielokrotnie[4]
- w języku niderlandzkim połączenia olt old przeszły w out oud
- w brazylijskiej odmianie języka portugalskiego zamiast standardowego [ɫ] na końcu sylaby wymawia się [w], np. Gilberto brzmi [ʒiwˈbɛxtu]
- w języku serbsko-chorwackim wygłosowe [l] przeszło w [ɔ]: čital > čitao
- w języku słoweńskim [l] w wygłosie lub przed spółgłoską przechodzi w [w], np. igral wymawiane jest [iˈgraw], a igralka [iˈgrawka]
- w języku białoruskim [l] w niektórych pozycjach przechodzi w [w], np. рабіў wymawiane jest [ra'biw], воўк ['vowk]
- w języku francuskim [l] w wygłosie lub przed [s] przechodziło w [w], łącząc się następnie z poprzedzającą samogłoską w [o]: chastel > château, nationals > nationaux
- w języku bułgarskim [l] (spółgłoska dziąsłowo-zębowa laminalna boczna) u młodszych osób bywa wymawiana jako [ɫ], [w] lub [ɯ][5]
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Halina Karaś, Wałczenie [online], Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych [dostęp 2026-01-24].
- 1 2 Jakub Bobrowski, O specyficznych funkcjach semiotycznych niektórych głosek w polskim dyskursie filmowym, „Socjolingwistyka”, 39, 2025, DOI: 10.17651/SOCJOLING.39.10 [dostęp 2026-01-24].
- ↑ Jak mówiono kiedyś w Polsce? [online], Centrum Nowoczesności Młyn Wiedzy, 26 listopada 2020 [dostęp 2026-01-24].
- 1 2 3 4 Erik R. Thomas: Sociophonetics. An Introduction. Palgrave Macmillan, 2011, s. 128. ISBN 978-0-230-22456-8. (ang.).
- ↑ Denitsa Dimitrova: Lateral consonants in Bulgarian and German: Effects of the historical development of Bulgarian and the phonotactical interferences between both languages on the acquisition of the German palatized lateral [l] from Bulgarians. W: 3rd International Scientific Conference Contemporary research in phonetics and phonology: methods, aspects and problems. Abstracts. Ryga: LU Latviešu valodas institūts/Latvijas Universitāte, 2016, s. 16. ISBN 978-9984-742-82-3. (ang.).