Wanda Czartoryska
 | |
 Czartoryski | |
| Rodzina | |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
20 sierpnia 1862 |
| Data i miejsce śmierci | |
| Ojciec | |
| Matka |
Maria Joanna z Czermaków Czartoryska |
| Rodzeństwo | |
| Odznaczenia | |
    | |
Wanda Czartoryska h. Pogoń Litewska (ur. 20 sierpnia 1862 w Weinhaus koło Wiednia, zm. 16 kwietnia 1920[1] we Lwowie) – działaczka społeczna i oświatowa, filantropka, przewodnicząca Towarzystwa Gospodarczego Wykształcenia Kobiet oraz komitetu Towarzystwa Opieki nad Żołnierzem Polskim, fundatorka żeńskiej szkoły gospodarczej w Snopkowie.
Życiorys
Wanda Czartoryska urodziła się 20 sierpnia 1862 roku w Weinhaus. Była córką Jerzego Konstantego Czartoryskiego i Marii Joanny Czartoryskiej z Czermaków[2]. Wychowywała się wraz z bratem, Witoldem Czartoryskim, w pałacu Czartoryskich w Weinhaus (znanym także jako Czartoryski-Schlössel), który uchodził za ośrodek polskiej emigracji. Po zakończeniu edukacji zamieszkała w Wiązownicy, gdzie zaangażowała się w pomoc ludności wiejskiej[3].
Wanda Czartoryska odznaczała się talentem malarskim, który odziedziczyła po wuju, Jarosławie Czermaku, uznanym malarzu historycznym. Uczęszczała na zajęcia w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Jej prace, w tym kopie dzieł Czermaka i Artura Grottgera, zdobiły wnętrza pałaców w Wiązownicy i Pełkiniach. Była także autorką obrazów o tematyce religijnej. Jej dzieła trafiły, m.in do pierwszego kościoła w Wiązownicy (św. Walenty) oraz cerkwi w Ryszkowej Woli (św. Michał Archanioł)[4].
Działalność społeczna
W 1892 założyła w Czerwonej Woli ochronkę dla dzieci, prowadzoną przez siostry służebniczki starowiejskie. Działalność na rzecz rozwoju edukacji wiejskiej kontynuowała w ramach Związku Kół Ziemianek oraz Stowarzyszenia Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. W 1899 sfinansowała wydanie dzieł Adama Mickiewicza, które następnie rozprowadzała w różnych środowiskach.
W 1908 przyczyniła się do powstania Towarzystwa Gospodarczego Wykształcenia Kobiet, którego została przewodniczącą[5]. Rozpoczęła wówczas organizowanie kół włościanek w dobrach Czartoryskich. Szczególnym powodzeniem cieszyły się hafty wiązownickie, które zaprojektowała Wanda Czartoryska[6][5].
Nawiązała współpracę z Janiną Karłowicz, organizatorką szkolnictwa żeńskiego. Pod jej wpływem przekazała 100 000 koron na utworzenie i budowę szkoły gospodarczej dla dziewcząt w Snopkowie koło Lwowa (początkowo pod nazwą Seminarium Gospodarcze, od maja 1923 Główna Szkoła Gospodarcza Żeńska, od czerwca 1935 Szkoła Gospodarcza Żeńska, od 1938 Prywatny Instytut Gospodarczego Kształcenia Kobiet[7][8]). W 1911 położono kamień węgielny pod budynek szkoły i internat[a], a dwa lata później naukę rozpoczęły pierwsze uczennice.
W latach 1918-1919 Wanda Czartoryska aktywnie wspierała polskie oddziały broniące Lwowa. Objęła również funkcję przewodniczącej komitetu Towarzystwa Opieki nad Żołnierzem Polskim. Po zakończeniu działań wojennych przystąpiła do remontu uszkodzonego budynku szkoły w Snopkowie oraz zakupiła na jej potrzeby pobliski folwark Bielosko o powierzchni 25 hektarów.
Wanda Czartoryska zmarła bezpotomnie 16 kwietnia 1920 roku we Lwowie. Została pochowana w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Łyczakowskim[10][11].
Ordery i odznaczenia
Wanda Czartoryska została odznaczona Orderem Elżbiety I klasy (1910)[12], Krzyżem Obrony Lwowa[13], Odznaką pamiątkową „Orlęta”[13] oraz pośmiertnie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1926)[14].
Uwagi
Przypisy
- ↑ Wanda X Czartoryska. „Słowo Polskie”. 183 (1920), s. 4, 1920-04-19. Spółka Wydawnicza „Słowa Polskiego”. (pol.).
- ↑ Wanda ks. Czartoryska na Klewaniu i Żukowie h. Pogoń Litewska [online], Sejm-Wielki.pl [dostęp 2022-12-01].
- ↑ Długoń ↓, s. 215-217.
- ↑ Długoń ↓, s. 219.
- 1 2 Długoń ↓, s. 226.
- ↑ S.M. Kuczyński i inni, Czartoryscy trzydzieści sześć życiorysów, „Books Abroad”, 63 (6), 1938, s. 246, DOI: 10.18290/rt.2016.63.6-16, ISSN 2353-7272 [dostęp 2023-09-27].
- ↑ Edyta Wolter, Główna Szkoła Gospodarcza Żeńska w Snopkowie pod Lwowem (1913–1939), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” (3–4), 1997, s. 170, 174.
- ↑ Snopkowianka. Jednodniówka, wydana staraniem Kółka Koleżeńskiego w Snopkowie z okazji walnego zjazdu związku absolwentek Snopkowa w 25-tą rocznicę założenia szkoły, Lwów 1938.
- ↑ Snopków – Prywatny Instytut Gospodarczego Kształcenia Kobiet – kiedyś ulica Snopkowska, dziś Stusa Wasyla [online], polska-org.pl, 15 marca 2019.
- ↑ Beata Kost, Kobiety ze Lwowa, 2017, s. 273–279, ISBN 978-83-65780-66-9.
- ↑ Stanisław Nicieja, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786–1986, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 329, ISBN 83-04-02817-4.
- ↑ Odznaczenia z okazyi urodzin cesarskich, „Nowiny” (189), Kraków, 10 sierpnia 1910, s. 3 (pol.).
- 1 2 Pogrzeb znanej działaczki społecznej, „Nowości Illustrowane”, Nr 18, 1 maja 1920, s. 2.
- ↑ M.P. z 1926 r. nr 99, poz. 294 „za zasługi, położone na polu opieki społecznej”.
Bibliografia
- Iwona Długoń, Śladami potomków Konstantego Adama Czartoryskiego. „Księżniczka z Wiązownicy” – Wanda Czartoryska (1862-1920), „Rocznik Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia”, 23, 2017, s. 212-230 (pol.).