Wideoesej

Wideoesej – forma eseju prezentowana w postaci filmu lub nagrania wideo, najczęściej poświęcona analizie dzieł kultury, mediów lub zjawisk społecznych^[1][2]. Rozwój platform internetowych, takich jak YouTube, przyczynił się do wzrostu popularności tej formy w XXI wieku^[3]. Wideoesej umożliwia bezpośrednie wykorzystanie fragmentów materiałów audiowizualnych, co odróżnia go od tradycyjnego eseju pisanego^[4].

Prekursorem wideoeseju jest esej filmowy, spopularyzowany w latach 50. i 60. XX wieku^[5]. Esej filmowy koncentruje się na analizie tematu lub idei związanej z dziełem kultury, często odchodząc od przedstawiania głównej fabuły. Termin ten bywa również stosowany wobec filmów łączących narrację eseistyczną z materiałem audiowizualnym ilustrującym wypowiedź narratora^[6]. Eseje filmowe często łączą cechy filmu dokumentalnego i kina eksperymentalnego^[7]. Za twórców związanych z esejem filmowym uznawani są między innymi Dziga Wiertow^[7] i Chris Marker^[8]. Jean-Luc Godard określał część swoich późniejszych filmów mianem „esejów filmowych”^[7].

Wideoesej wywodzi się częściowo ze środowiska akademickiego^[9][10], jednak jego popularność znacząco wzrosła wraz z pojawieniem się platform do udostępniania filmów online, takich jak YouTube i Vimeo^[3][11]. Serwisy te umożliwiły twórcom publikowanie materiałów poświęconych analizie filmu, gier komputerowych, literatury i innych mediów^[4]. Od 2017 roku magazyn „Sight & Sound”, wydawany przez Brytyjski Instytut Filmowy, organizuje coroczne plebiscyty poświęcone najlepszym wideoesejom roku^[12]. W 2021 roku premierę miał serial Voir, dystrybuowany przez Netflix. Poszczególne odcinki miały formę wideoesejów poświęconych kinu i dotyczyły między innymi filmów 48 godzin i Pani Zemsta^[13].

Pracownicy naukowi, zwłaszcza badacze filmu, często doceniają wideoeseje jako narzędzie służące analizie i krytyce^[4]. Glenn D’Cruz z Deakin University pozytywnie oceniał tę formę twórczości, wskazując, że pozwala ona rozwijać kreatywność studentów i jednocześnie umożliwia prowadzenie badań naukowych^[14]. W badaniu przeprowadzonym przez Juuso Henrika Nieminena i Laurę Tuohilampi stwierdzono, że studenci odnoszą korzyści z nauki tworzenia wideoesejów oraz rozwijają umiejętności pisarskie^[15]. W 2014 roku uruchomiono recenzowane czasopismo naukowe „[in]Transition”, które publikuje prace z zakresu krytyki wideograficznej i wideoesejów^[16]. Od 2015 roku profesorowie Middlebury College organizują dwutygodniowe warsztaty poświęcone wykorzystaniu filmu i wideo jako narzędzi krytyki oraz analizy. Warsztaty powstały dzięki grantowi Narodowego Funduszu na rzecz Humanistyki Stanów Zjednoczonych^[17]. W 2018 roku ukazało się hiszpańskie recenzowane czasopismo naukowe „Tecmerin”, wydawane przez Uniwersytet Karola III w Madrycie, poświęcone wyłącznie krytyce wideograficznej^[18][19].