Wielki Zab

Wielki Zab
Ilustracja
Wielki Zab na terenie Kurdystanu
Kontynent

Azja

Państwo

 Turcja
 Irak

Rzeka
Długość 426 km
Miejsce ?↗
Ujście
Recypient Tygrys
Współrzędne

35°59′28,0″N 43°20′37,0″E/35,991100 43,343600

Mapa
Mapa rzeki
Wielki Zab na mapie
Położenie na mapie Turcji
Mapa konturowa Turcji, w prawym dolnym rogu znajduje się punkt z opisem „ujście”

Wielki Zab (arab. نهر الزاب الكبير, Nahr az-Zāb al-Kabīr; tur. (Büyük) Zap Suyu, także Zap; kurd. Zêy Badînan lub Zêyê Mezin; syr. ܙܒܐ ܥܠܝܐ; w źródłach greckich Lykos) – rzeka na terenie Turcji i Iraku, lewy dopływ Tygrysu[1].

Długość rzeki według różnych opracowań wynosi około 392-473 km, a powierzchnia jej zlewni około 26,2-40,3 tys. km².[2.1][3][4][5] Rzeka bierze początek w górach południowo-wschodniej Turcji, w pobliżu jeziora Wan, na wysokości około 3000 m n.p.m., po czym płynie na południe i południowy zachód przez obszar Kurdystanu i uchodzi do Tygrysu na południe od Mosulu[1][6].

Wielki Zab jest jedną z ważniejszych rzek północnego Iraku. Zasilanie ma głównie śnieżno-deszczowe, dlatego jego przepływ cechują duże wahania sezonowe: wezbrania przypadają zwykle na kwiecień i maj, natomiast niżówki – na lato i jesień[5]. Średni przepływ przy ujściu wynosi około 419 m³/s, a wartości maksymalne sięgają około 1320 m³/s.[2.2]

Mapa, na której na niebiesko zaznaczono Wielki i Mały Zab; Wielki Zab leży bardziej na północy.
Wielki Zab w prowincji Hakkari w Turcji.

Opis

Rzeka wypływa z obszarów górskich południowo-wschodniej Turcji. W górnym biegu przecina tereny dzisiejszych prowincji Wan i Hakkari, a następnie wpływa na obszar irackiego Kurdystanu[1]. W Iraku płynie przez rejony związane z gubernatorstwami Dahuk i Irbil, a w dolnym odcinku zbliża się do granicy gubernatorstwa Niniwa[1].

W górnym biegu Wielki Zab płynie przez wąskie doliny i przełomy, natomiast w części irackiej jego dolina stopniowo się rozszerza i staje się bardziej dostępna dla osadnictwa i rolnictwa[1]. W pobliżu rzeki znajdują się między innymi miejscowości Zibar, Kelek, Kuwajr oraz rejony w sąsiedztwie Amadiji i Barzanu[1].

Według opracowań encyklopedycznych oraz hydrologicznych Wielki Zab, razem z Małym Zabem, odgrywa ważną rolę w systemie wodnym górnego Tygrysu. W okresie wiosennych wezbrań obie rzeki wyraźnie zwiększają zasoby wodne Tygrysu, a w niektórych latach ich łączny dopływ może na tym odcinku niemal podwajać przepływ rzeki głównej[1][5].

Nazwa

Nazwa „Wielki Zab” służy odróżnieniu rzeki od Małego Zabu, który również jest lewym dopływem Tygrysu. W tradycji arabskiej funkcjonuje nazwa al-Zāb al-Kabīr, czyli „Wielki Zab” lub „Starszy Zab”[6]. W starożytnych źródłach greckich rzeka występowała pod nazwą Lykos[7].

Geografia i hydrologia

Źródła Wielkiego Zabu znajdują się w obszarze wysokogórskim, gdzie zimą występują znaczne opady śniegu. Topnienie śniegu, w połączeniu z opadami wiosennymi, stanowi podstawę zasilania rzeki[5]. W rezultacie dla Wielkiego Zabu charakterystyczny jest silnie sezonowy reżim przepływu[3][5].

Zlewnia rzeki obejmuje część obszarów górskich i podgórskich Zagrosu. W jej górnej części klimat jest chłodniejszy i wilgotniejszy, natomiast niżej położone obszary mają klimat cieplejszy i bardziej suchy. Ten kontrast wpływa zarówno na warunki odpływu, jak i na sposób użytkowania doliny rzecznej[5].

Według danych FAO zlewnia Wielkiego Zabu należy do ważnych obszarów zasobów wodnych północnego Iraku, a sama rzeka ma istotne znaczenie dla nawadniania oraz szerzej rozumianej gospodarki wodnej dorzecza Tygrysu[4].

Zmienność przepływu

Największe przepływy notowane są zwykle wiosną, kiedy na zasilanie rzeki nakładają się opady i intensywne topnienie śniegu w górach południowo-wschodniej Turcji. Latem i jesienią stan wody wyraźnie się obniża, co jest typowe dla rzek o reżimie śnieżno-deszczowym w północnej części dorzecza Tygrysu[5][3].

Tak silna sezonowość sprawia, że Wielki Zab od dawna ma istotne znaczenie dla planowania retencji, nawadniania i ochrony przeciwpowodziowej w północnym Iraku[4][2.2].

Znaczenie w systemie Tygrysu

Wielki Zab jest jednym z najważniejszych lewobrzeżnych dopływów górnego Tygrysu. Wraz z Małym Zabem współtworzy kluczową część reżimu wodnego północnego Iraku, zwłaszcza w okresie wiosennego topnienia śniegu[1][5]. Z tego powodu przepływ Wielkiego Zabu ma znaczenie nie tylko lokalne, ale również dla szerszego zarządzania zasobami wodnymi dorzecza Tygrysu[2.3].

Dopływy

Wśród ważniejszych dopływów Wielkiego Zabu, wymienianych zwłaszcza dla irackiej części zlewni, znajdują się:[8]

  • Rubar-i-Shin,
  • Rukuchuk,
  • Rubar-i-Ruwandiz,
  • Rubat Mawaran,
  • Bastura Chai,
  • Chazir jako ważniejszy dopływ prawobrzeżny.

Historia

Dolina Wielkiego Zabu jest ważnym obszarem historyczno-geograficznym Górnej Mezopotamii. Ślady osadnictwa ludzkiego w tej części regionu sięgają paleolitu, a sam korytarz dolinny odgrywał rolę łącznika między niziną mezopotamską a obszarami górskimi Zagrosu[7].

Pierwsze wzmianki o rzece pochodzą z okresu III dynastii z Ur. W późniejszych epokach strefa ujścia Wielkiego Zabu do Tygrysu znajdowała się w sąsiedztwie jednych z najważniejszych ośrodków Mezopotamii, takich jak Aszur, Niniwa i Dur Szarrukin. W źródłach akadyjskich rzeka występowała jako Zābu elû, czyli „Górny Zab”[6][7].

W 331 p.n.e. w szerzej rozumianym rejonie ujścia Wielkiego Zabu rozegrała się bitwa pod Gaugamelą między wojskami Aleksandra Wielkiego a armią Dariusza III[7].

Wczesne średniowiecze również przyniosło tej rzece istotne znaczenie polityczne. 25 stycznia 750 roku w pobliżu Wielkiego Zabu doszło do decydującej bitwy między wojskami Abbasydów i Umajjadów, która zakończyła się upadkiem Umajjadów i otworzyła drogę do powstania kalifatu Abbasydów[9][10]. Część badaczy lokalizuje miejsce starcia nie nad głównym nurtem Wielkiego Zabu, lecz nad jego dopływem Chazirem[10].

W XX wieku obszar dorzecza był areną działań wojennych w czasie I wojny światowej, a od drugiej połowy stulecia pozostaje również jednym z terenów związanych z konfliktem turecko-kurdyjskim[11].

Wykorzystanie gospodarcze i regulacja

Wody Wielkiego Zabu są wykorzystywane do nawadniania, lokalnego zaopatrzenia w wodę oraz do produkcji energii. Rzeka należy do najważniejszych cieków północnego Iraku z punktu widzenia gospodarki wodnej[4][5].

Ze względu na znaczną zmienność przepływu od dawna rozważano różne projekty regulacyjne. W dorzeczu planowano budowę kilku zapór i elektrowni wodnych. Najdalej posuniętym projektem była zapora Bekhme, której budowę rozpoczęto, lecz następnie wstrzymano po wybuchu wojny w Zatoce Perskiej w 1990 roku[12].

Znaczenie tych projektów wykraczało poza samą gospodarkę wodną, ponieważ planowane zbiorniki mogły objąć obszary o dużej wartości archeologicznej, obejmujące stanowiska od pradziejów po średniowiecze[12].

Archeologia i środowisko przyrodnicze

Dorzecze Wielkiego Zabu jest bogate w stanowiska archeologiczne. Szczególne znaczenie ma jaskinia Shanidar w górach Zagrosu, należąca do najbardziej znanych stanowisk paleolitycznych Bliskiego Wschodu[13][14].

Badania prowadzone przez University of Cambridge wskazują, że jaskinia Shanidar należy do najważniejszych stanowisk dla studiów nad neandertalczykami i wczesnymi populacjami ludzkimi w regionie[14].

Pod względem przyrodniczym dolina Wielkiego Zabu łączy krajobrazy wysokogórskie, podgórskie i rzeczne. W górnej części zlewni dominują strome stoki, wąskie przełomy i sezonowo gwałtowne potoki, podczas gdy niżej położone odcinki są bardziej dostępne dla rolnictwa i osadnictwa[5].

Bibliografia

  • Encyklopedia popularna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, ISBN 83-01-10416-3
  • Bosworth, C. E., Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online, 2010.
  • Frenken, Karen, Irrigation in the Middle East region in figures. AQUASTAT survey 2008, FAO, Rzym 2009.
  • Kliot, Nurit, Water Resources and Conflict in the Middle East, Routledge, 1994.
  • Shahin, Mamdouh, Water Resources and Hydrometeorology of the Arab Region, Springer, 2007.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Great Zab River. Encyclopædia Britannica. [dostęp 2026-03-31].
  2. Nurit Kliot: Water Resources and Conflict in the Middle East. Routledge, 1994.
    1. ↑ S. 101.
    2. 1 2 S. 110.
    3. ↑ S. 107-110.
  3. 1 2 3 The hydrology, evolution, and hydrological regime of the mouth area of the Shatt al-Arab River. „Water Resources”, s. 380-395, 2009. DOI: 10.1134/S0097807809040022.
  4. 1 2 3 4 Karen Frenken: Irrigation in the Middle East region in figures. AQUASTAT survey 2008. FAO, 2009, s. 203.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mamdouh Shahin: Water Resources and Hydrometeorology of the Arab Region. Springer, 2007, s. 249.
  6. 1 2 3 al-Zāb. W: C. E. Bosworth: Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2010.
  7. 1 2 3 4 D. T. Potts: A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East. Wiley-Blackwell, 2012, s. 809-810.
  8. ↑ Iraqi Ministries of Environment, Water Resources and Municipalities and Public Works: New Eden Master Plan for integrated water resources management in the marshlands areas. Volume I: Water resources. New Eden Group, 2006, s. 63-64.
  9. ↑ Battle of the Great Zāb River. Encyclopædia Britannica. [dostęp 2026-03-31].
  10. 1 2 Moshe Sharon: Black Banners from the East. Hebrew University, 1983, s. 13-14.
  11. ↑ David McDowall: A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 2004, s. 11-18.
  12. 1 2 Ralph S. Solecki. The Bekhme Dam Project in Kurdistan Iraq. A Threat to the Archaeology of the Upper Zagros River Valley. „International Journal of Kurdish Studies”, s. 161-224, 2005.
  13. ↑ Roger Matthews: The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. Routledge, 2003, s. 33-35.
  14. 1 2 Shanidar Cave Project. University of Cambridge, Department of Archaeology. [dostęp 2026-03-31].
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.