Wilhelmina Iwanowska

Wilhelmina Iwanowska
ilustracja
Data i miejsce urodzenia

2 września 1905
Wilno

Data i miejsce śmierci

16 maja 1999
Toruń

profesor nauk fizycznych
Specjalność: astrofizyka
Alma Mater

Uniwersytet Wileński

Doktorat

1933

Habilitacja

1937

Profesura

1945

Polska Akademia Nauk
Status

członek rzeczywisty

Doktor honoris causa
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu – 2 października 1973
Nauczyciel akademicki
Uczelnia

Uniwersytet Wileński
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski
Grób prof. Wilhelminy Iwanowskiej na cmentarzu św. Jerzego

Wilhelmina Iwanowska (ur. 2 września 1905 w Wilnie[1][2], zm. 16 maja 1999[2] w Toruniu) – polska astronomka, profesor w Instytucie Astronomii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Życiorys

Była córką Jana i Konstancji (z domu Wasilewskiej), pochodzących ze zubożałej szlachty kresowej[1][2][3]. Miała starszą siostrę[1][2] – Janinę Jastrzębowską[4]. Maturę zdała w Gimnazjum Sióstr Nazaretanek w Wilnie w 1923[3]. Ukończyła studia na Wydziale Astronomii Uniwersytetu Stefana Batorego (USB) w Wilnie. Od 1 stycznia 1927 pracowała w Obserwatorium Astronomicznym USB kierowanym przez Władysława Dziewulskiego[5] (jeden etat zastępcy asystenta dzieliła z Jerzym Jacyną i Włodzimierzem Zonnem; od następnego roku każde z nich miało swoje zatrudnienie)[6]. W 1933 roku obroniła pracę doktorską z astronomii. Staż podoktorski odbyła w Obserwatorium Sztokholmskim w latach 1934/35 pod kierunkiem prof. Bertila Lindblada (finansowanie z Funduszu Kultury Narodowej[7]). W 1937 roku uzyskała habilitację[8]. Była członkiem zarządu Oddziału Wileńskiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego[9].

14 lipca 1945 została przesiedlona wraz z grupą 200 pracowników Uniwersytetu Stefana Batorego do Torunia. 26 sierpnia 1945 Krajowa Rada Narodowa powołała, aktem erekcyjnym, do życia Uniwersytet Mikołaja Kopernika (UMK) w Toruniu. Wilhelmina Iwanowska otrzymała nominację rektorską na profesora nadzwyczajnego UMK w katedrze astrofizyki 8 października 1945, a oficjalną nominację 22 maja 1946. Wykłady astrofizyki rozpoczęła 3 grudnia 1945[10][11].

Brała udział w badaniach na temat między innymi ruchu gwiazd w przestrzeni, fotometrii fotograficznej, gwiazd zmiennych, widm gwiazdowych oraz ewolucji galaktyk. Jej największym osiągnięciem było ustalenie nowej skali odległości we Wszechświecie[8]. Była zapraszana na wykłady na europejskich i na amerykańskich uniwersytetach. Od listopada 1948 roku do maja 1949 prof. Iwanowska przebywała na stażu naukowym w USA w kilku tamtejszych obserwatoriach, zrezygnowała jednak z kontynuowania kariery naukowej w Stanach i powróciła do kraju. Została też wiceprezesem Międzynarodowej Unii Astronomicznej (byłą pierwszą kobietą w zarządzie IAU) oraz członkiem korespondentem (od 1956) i członkiem rzeczywistym (od 1976) Polskiej Akademii Nauk[12]. Była założycielką Toruńskiego Centrum Astronomicznego PAN w Piwnicach k. Torunia[8]. Toruńskim obserwatorium kierowała od grudnia 1952 roku aż do przejścia na emeryturę w październiku 1976[8]. Na jej prośbę, za pośrednictwem prof. Lindblada, prof. Harlow Shapley, dyrektor Obserwatorium Harwardzkiego, zgodził się przekazać na 100 lat 20-cm teleskop Henry'ego Drapera. Przybył on do Piwnic w 1947 roku, a pierwszych obserwacji dokonano w roku 1949. W czasie wykładów w USA pozyskała fundusze na zakup największego polskiego radioteleskopu[13]. W 1962 roku w obserwatorium UMK zainstalowano do dziś największy w Polsce teleskop optyczny o średnicy lustra 90 cm[8].

W czerwcu 1968 roku weszła w skład Komitetu Honorowego oraz Komitetu Przygotowawczego obchodów 500 rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika[14].

Profesor Iwanowska wypromowała 19 doktorów[15], a 8 z nich uzyskało tytuł profesora. Wszystkich wysyłała na staże podoktorskie. Na emeryturę przeszła w 1976 roku[15].

Nie była zamężna i nie miała dzieci[15].

Nagrody i wyróżnienia

Otrzymała tytuł doktora honoris causa trzech uczelni wyższych:

Otrzymała honorowe obywatelstwo miasta Winnipeg, a 31 lipca 1997 roku również Torunia.

W 1995 roku, w uznaniu wybitnych osiągnięć naukowych w dziedzinie astronomii, została odznaczona Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[17]. W tym samym roku zorganizowano sesję naukową z okazji jej dziewięćdziesiątych urodzin[18].

Upamiętnienie

Na cześć Wilhelminy Iwanowskiej nazwano jedną z ulic Torunia w dzielnicy Podgórz i planetoidę (198820) Iwanowska[19].

W 2018 roku została patronką nowego programu wyjazdowego dla doktorantów[13], organizowanego przez Narodową Agencję Wymiany Akademickiej[20]. Dla uhonorowania jej zasług miasto Toruń ogłosiło ją patronką 2025 roku[21].

Jest patronką toruńskiego tramwaju Pesa Swing o numerze 308[22].

Przypisy

  1. 1 2 3 Iwanowska 1981 ↓, s. 246.
  2. 1 2 3 4 Woszczyk 1999 ↓, s. 189.
  3. 1 2 Dr Cecylia Iwaniszewska - Giganci Nauki Kujaw i Pomorza | wykład. Lubię Kujawsko-Pomorskie 2021-03-07. [dostęp 2026-04-06].
  4. ↑ Jan Pruski, Ciocia Wila, „Urania – Postępy Astronomii”, XCVI (6), 2025, s. 24–27, ISSN 1689-6009.
  5. ↑ Cecylia Iwaniszewska, Wspomnienia o moim uniwersytecie, Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia, 2014, s. 25, 79, ISBN 978-83-927097-1-8, OCLC 946323603.
  6. ↑ Wilhelmina Iwanowska, Wileńskie korzenie. Astronomia i radioastronomia w Toruniu, [w:] Andrzej Tomczak (red.), Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Wspomnienia pracowników, 1995, s. 128, ISBN 83-231-0609-6.
  7. ↑ Iwo Bohr, Wileńskie korzenie toruńskiej astrofizyki. Propozycja określenia najważniejszych kontekstów społecznych, ekonomicznych i politycznych, „Quarterly Journal of the History of Science and Technology”, 2025 (Volume 70, Issue 4), 15 grudnia 2025, s. 47–64 [dostęp 2026-04-15] (ang.).
  8. 1 2 3 4 5 Wiadomości - Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu [online], www.fizyka.umk.pl [dostęp 2020-03-02].
  9. ↑ Część II. Sprawozdania oddziałów i kół Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, [w:] Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 1 IV 1937 do 31 XII 1937 oraz finansowe za rok 1937, Kraków 1938, s. 87 (pol.).
  10. ↑ Woszczyk 1999 ↓, s. 194.
  11. ↑ Iwanowska 1981 ↓, s. 257-258.
  12. ↑ Członkowie PAN: Skorowidz
  13. 1 2 NAWA Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej [online], www.facebook.com [dostęp 2020-03-02] (pol.).
  14. ↑ "Urania", miesięcznik Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, nr 3, marzec 1969, str. 84-85
  15. 1 2 3 Anna Plaskacz, Życie wśród gwiazd Profesor Wilhelminy Iwanowskiej, Toruń: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa Dom Organizatora, 1997, ISBN 83-86850-39-6.
  16. ↑ Doktorzy honoris causa UMK. umk.pl. [dostęp 2011-02-25].
  17. ↑ Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 maja 1995 r. o nadaniu orderów (M.P. z 1995 r. Nr 33, poz. 382 (ISAP)).
  18. ↑ Cecylia Iwaniszewska, Ireneusz Grabowski, Andrzej Kus, Andrzej Strobel, Józef Szudy, Radioteleskopy, „Urania – Postępy Astronomii”, XCVI (5), 2025, s. 34–37, ISSN 1689-6009.
  19. ↑ Krzysztof Kanawka: Nowe nazwy planetoid – Iwanowska, Sierpc i LechMankiewicz. kosmonauta.net, 10 lipca 2012. [dostęp 2012-07-26].
  20. ↑ Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej - Stypendia dla studentów z polski i zagranicy, programy i wymiany naukowe - NAWA [online], nawa.gov.pl [dostęp 2020-03-02].
  21. ↑ Prof. Wilhelmina Iwanowska - pionierka, astronomka - patronką roku 2025 w Toruniu [online], dzieje.pl [dostęp 2025-01-19].
  22. ↑ Toruńskie Swingi i ich wyjątkowi patroni | www.torun.pl [online], torun.pl [dostęp 2026-07-22].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.