Wino w kulturze

Wino, odkąd człowiek zaczął je wytwarzać, stanowiło nie tylko ważny element jego diety, lecz zostało także włączone w religię, tradycje, rozrywki i sztukę, w efekcie stając się nierozerwalnie związane z kulturą.

Związki między winoroślą i winem a krajobrazem oraz kulturą człowieka miały charakter wieloaspektowy i wzajemnie na siebie oddziaływały, a motywy związane z winem i winoroślą były obecne w literaturze, religii i obyczajowości, stanowiąc istotny element dziedzictwa kulturowego Europy – wino postrzegane było zarówno jako symbol radości życia, jak i jeden z fundamentów kultury śródziemnomorskiej^[1].

Wino od najdawniejszych czasów miało znaczenie religijne – pojawia się już w mitach sumeryjskich^[2], w Egipcie składano je w ofierze, a w Grecji i Rzymie czczono w kulcie Dionizosa i Bachusa^[3][4]. Kult Dionizosa łączył ucztę, dyskusję i przekraczanie norm obyczajowych^[5], lecz w Rzymie bachanalia zostały zakazane jako sprzeczne z tradycją^[6].

Po upadku starożytności kultura wina osłabła, a odrodziła się dopiero za Karola Wielkiego^[7.1]. Biblia wielokrotnie wspomina wino – od Noego po cud w Kanie Galilejskiej – a w chrześcijaństwie stało się ono częścią Eucharystii^[7.2]. Przez wieki pito je mieszane z wodą, zwyczaj ten zachował się m.in. w Kościele katolickim, a dopiero w XVII w. popularność zdobyły napoje z gotowanej wody, jak kawa czy herbata^[8].

Sztuka poruszająca temat wina często w naturalny sposób łączyła w sobie walory sacrum i profanum. W muzyce występowało zarówno w psalmach, w operze, jak i w pieśniach biesiadnych. W malarstwie winne grona pojawiały się w ornamentach, wino obecne było na obrazach przedstawiających obficie zakrapiane uczty, ale również w kielichach w przedstawieniach martwej natury^[9]. Znaleziska archeologiczne – greckie wazy, naczynia winne z Azji Mniejszej, egipskie rzeźby czy monety starożytnego Izraela – potwierdzają obecność w kulturze takich motywów jak winobranie, tłoczenie wina, spożywanie wina i rozwój tradycji winiarskich^[1]. Wino symbolizuje m.in. eliksir życia wiecznego, dar boski, zbawienie, eucharystię, młodość, upojenie, pocieszenie, animusz, odwagę, erotykę, dzikość, wroga, diabła^[4]. Motywy winorośli i winogron w ikonografii obejmują szerokie spektrum przedstawień: od biblijnego „krzewu winnego” oraz sceny z Ewą, wężem i kiścią winogron, poprzez wizerunki winobrania, tłoczni, amfor, beczek, kielichów i butelek, aż po licznych „świętych winiarstwa” oraz symboliczne przedstawienia Chrystusa w mistycznej tłoczni^[10]. W sztuce obecny jest także motyw Neptuna z naczyniem na wino oraz Pana grającego na fletni w winnicy^[10]. W ikonografii pojawiały się również sceny związane z uprawą i konsumpcją – od winobrania, tłoczenia i przechowywania w amforach, beczkach, pucharach czy butelkach, po przedstawienia związane z świętymi patronami wina oraz sceny biesiadne (m.in. landsknechci pijący przy winie, lis spoglądający na winogrona czy para dzieląca butelkę przy wspólnym stole)^[10].

Najstarsze europejskie eposy, takie jak „Iliada” Homera (VIII wiek p.n.e.), przedstawiały wino jako napój codzienny bohaterów^[10]. O winie pisał m.in. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej, Kato Starszy w O gospodarstwie wiejskim, Wergiliusz w Georgikach, Piotr Crescenzi w popularnym w średniowieczu i renesansie podręczniku rolnictwa. Wspominano o nim ponad stukrotnie w Biblii^[11], m.in. w Pieśni nad pieśniami, Księdze Izajasza. Wino pojawiało się w literaturze pięknej, w epopejach, tekstach satyrycznych, poetyckich. Z uznaniem o winie pisał m.in. Szekspir, Rousseau, Voltaire, Bacon, Byron^[11]. Wśród polskich autorów temat wina poruszał Tuwim w Słowniku pijackim^[9], wspominali o nim w swoich dziełach m.in. Juliusz Słowacki (w Kordianie, we fragmencie nawiązującym do wydarzeń w Kanie Galilejskiej), Jan Kochanowski, Maria Konopnicka, Henryk Sienkiewicz i wielu innych^[4].

Znaczenie wina w kulturze europejskiej podkreślali liczni myśliciele. Georg Gottfried Gervinus, jeden z tzw. „getyńskiej siódemki”, pisał w 1836 roku, że "tam, gdzie dominuje wino, zanika alkoholizm i zły smak, a w ich miejsce pojawia się ogłada, tolerancja i cywilizacja wyrosła jeszcze pod niebem Attyki, rozwinięta następnie dzięki ekspansji rzymskiej"^[10]. Podobnie francuski polityk Charles-Maurice de Talleyrand uważał, iż „dobry wino jest najlepszym dyplomatą”^[10]. Hiszpański filozof José Ortega y Gasset zwracał z kolei uwagę, że zanim wino stało się przedmiotem powszechnym, miało wymiar sakralny i było czczone niczym bóstwo^[10].

W kontekście wina często przywołuje się sentencję in vino veritas – w winie leży prawda, co jest bliskie sentencji Pliniusza Starszego z Historii Naturalnej veritas attributa vino est – prawdę przypisuje się winu. Międzynarodowy charakter ma także konstrukcja „wino – kobieta – śpiew”, w pełniejszej wersji „kto nie kocha wina, kobiety i śpiewu, ten całe życie pozostanie głupcem”, której autorstwo przypisuje się Marcinowi Lutrowi. Wino, kobieta i śpiew to także tytuł popularnego walca z 1869 autorstwa Johanna Straussa – syna. Wiele bajek, baśni i przypowieści, a także XII księga Pana Tadeusza Mickiewicza kończy się słowami: „A ja tam [z gośćmi] byłem, miód i wino piłem”. W dobie współczesnej najpopularniejszymi skrzydlatymi słowami są te wyjęte ze znanej piosenki biesiadnej Żal za Ukrainą z 1859 do muzyki Macieja Kamieńskiego „Wina, wina, wina, wina dajcie [a jak umrę, pochowajcie na zielonej Ukrainie przy kochanej mej dziewczynie]”^[4].

Spożywanie wina nierzadko jest postrzegane jako ważny element stylu życia. Współczesny indywidualizm przejawia się w niebanalnym sposobie spędzania wolnego czasu; na ocenę danego człowieka ma wpływ jego hobby, zainteresowania. Wino świetnie wpisuje się w takie podejście – picie wina może świadczyć o ucywilizowaniu, wino może stanowić obszar pogłębiania wiedzy, poszukiwań, spędzania wolnego czasu (łącząc się często z jedzeniem czy turystyką), pozwalać na odrzucenie tego, co masowe^[12]. Jednak paradoksalnie w wielu krajach wino jako napój codzienny jest właśnie masowym produktem^[13]. Wino może być narzędziem manifestowania własnego statusu społecznego. Osoba szczycąc się wiedzą na temat wina, może ukazywać swoje wyrafinowanie, a sygnalizując, ile jest w stanie zapłacić za butelkę wina, może chełpić się swoją zamożnością^[14]. Szczególnie szampan (którego spożycie nierozerwalnie jest kojarzone ze świętowaniem i szczęściem^[15]) oraz inne drogie wina postrzegane są jako dobra luksusowe, są czasem używane dla zaznaczenia prestiżu, ekskluzywności^[16].

Wino jest też postrzegane jako jeden z najzdrowszych trunków, co wpisuje się w kolejny aspekt współczesnego stylu życia – dążenie do dobrostanu fizycznego. Rola wina w stylu życia może jednak różnić się u mieszkańców różnych krajów^[12]. W wielu częściach Europy wino jest powszechnym, nierozerwalnym elementem spożywania posiłków, w związku z czym spożycie wina jako takiego tam spada. W innych zaś krajach, zwłaszcza rozwijających się, spożycie wina kojarzone jest ze statusem i zamożnością^[17]. Przykładowo w państwach, gdzie stosunkowo wysokie było spożycie napojów spirytusowych (jak Polska czy Finlandia) spada ono na rzecz wina i piwa^[12].

• S. Charters: Wine & Society. The Social and Cultural Context of a Drink. Oxford: Elsevier, 2006. ISBN 978-0-7506-6635-0.
• S.K. Estreicher: Wine from Neolithic Times to the 21st Century. Nowy Jork: Algora Publishing, 2006. ISBN 978-0-87586-477-8.
• E. Kabatc: Vinum. Sacrum et Profanum. Warszawa: Iskry, 2003. ISBN 83-207-1722-1.