Witold Urbanowicz (generał)

Maturę zdał w Korpusie Kadetów w 1930 roku i 16 października wstąpił do Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie, którą ukończył w 1932 roku, w wieku 24 lat (VI promocja, 34. lokata). Jako podporucznik obserwator został skierowany do służby w nocnym dywizjonie bombowym 1 pułku lotniczego w Warszawie, został przydzielony do 213 eskadry niszczycielskiej nocnej. W 1933 roku ukończył kurs pilotażu, a następnie Kurs Wyższego Pilotażu w Grudziądzu, po czym został przeniesiony do lotnictwa myśliwskiego^[4]. Już jako pilot latał w eskadrach: 113, a następnie 111 „Kościuszkowskiej”. Po tym, jak drugą z nich przeniesiono tymczasowo do bazy przy granicy z ZSRR z zadaniem odpędzania samolotów rozpoznawczych WWS naruszających polską przestrzeń powietrzną, Urbanowicz miał w sierpniu 1936 roku zaliczyć swe pierwsze zwycięstwo w walce powietrznej (gdy ponawiane ostrzeżenia nie dały rezultatu, miał zestrzelić samolot, prawdopodobnie rozpoznawczy R-5, tłumacząc później, że odpowiedział na wrogi ogień)^[5] . Ten i inne incydenty, w których zachował bezkompromisową, „niedyplomatyczną” postawę (m.in. srogie potraktowanie Willego Messerschmitta, przyłapanego na szpiegowaniu w pobliżu polskiego hangaru wojskowego) zadecydowały o przeniesieniu go do szkolnictwa – do Dęblina na stanowisko instruktora pilotażu (gdzie otrzymał swój przydomek – „Kobra”). Wielu znanych pilotów z okresu II wojny światowej zdobyło pierwsze szlify pod jego okiem. 1 marca 1935 roku został awansowany na porucznika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1935 roku i 36. lokatą w korpusie oficerów aeronautyki^[6]. W marcu 1939, w tym samym stopniu i starszeństwie, zajmował 61. lokatę w korpusie oficerów lotnictwa, grupa liniowa^[7]. Pełnił wówczas służbę w Szkole Podchorążych Lotnictwa – Grupa Liniowa na stanowisku dowódcy II plutonu 3. eskadry I dywizjonu^[8].

Wojna zastała Urbanowicza w trakcie ćwiczeń w powietrzu w szkole w Dęblinie. Latając na starym myśliwcu P.7a (w grupie „Ułęż”, wraz z innymi instruktorami ze szkoły), mimo starć z nieprzyjacielem nad Dęblinem i Ułężem, nie zdołał strącić żadnej niemieckiej maszyny. Gdy jego samolot został zniszczony na ziemi, dostał rozkaz doprowadzenia grupy podchorążych do Rumunii, skąd miał odebrać rzekomo dostarczone tam samoloty Morane-Saulnier MS.406 i Hurricane. Wobec niedostarczenia do Rumunii samolotów, Urbanowicz wrócił z granicy do kraju w celu kontynuowania walki. Pochwycony przez oddział Armii Czerwonej, uciekł wraz z dwoma podoficerami tego samego wieczora i po trzech dniach dołączył do swojego oddziału w Rumunii. Został internowany w obozie w Slatinie, skąd niebawem przetransportowano go do Francji^[9]. W Istres zakwaterowano go wraz z oddziałem w prymitywnych barakach, nie dając większych nadziei na rychły udział w walce z Niemcami, wobec czego w końcu stycznia 1940 roku Urbanowicz znalazł się w grupie pilotów, która przyjęła zaproszenie wstąpienia do brytyjskich dywizjonów RAF-u i przeniósł się do Wielkiej Brytanii. Podczas tzw. „buntu podchorążych”, którzy odmówili złożenia przysięgi na wierność królowi angielskiemu, został włączony w skład grupy mediacyjnej. Jedną z przyjętych hipotez zachowania podchorążych było podejrzenie, że działają pod wpływem Urbanowicza. Ostatecznie spór został zakończony polubownie, bez wpływu na dalszą karierę Witolda Urbanowicza i podchorążych^[10]. W Wielkiej Brytanii otrzymał numer służbowy RAF 76735^[11].

4 lipca 1940 roku trafił na przeszkolenie lotnicze w 1 School of Army Cooperation w Old Sarum^[12], dalsze szkolenie kontynuował w 6 Operational Training Unit (OTU)^[13]. Początkowo został przydzielony do dywizjonu 302^[14], następnie trafił do 601 dywizjonu myśliwskiego RAF. Jako pilot 601 dm, Urbanowicz rozpoczął 4 sierpnia loty operacyjne w bitwie o Anglię. 8 sierpnia strącił pierwszego Messerschmitta Bf 110^[12], ale zwycięstwo to nie zostało zaliczone do oficjalnej statystyki z uwagi na brak oficjalnego raportu z walki oraz sprzeczności w dokumentacji wykonanych lotów przez 601 dm^[15]. Został przeniesiony do 145. dywizjonu myśliwskiego RAF, gdzie 11 sierpnia zestrzelił kolejnego Messerschmitta Bf 109. 12 sierpnia zestrzelił jeszcze Ju 88^[16]. 21 sierpnia objął dowództwo eskadry „A” w polskim dywizjonie 303^[17]. 6 września strącił Bf 109, którego pilotował Hauptmann Joachim Schlichting, dowódca III./JG 27. 7 września, będąc wciąż w randze porucznika, mimo oporów części dowództwa Polskich Sił Powietrznych, został mianowany dowódcą dywizjonu 303 po ciężko poparzonym w walce majorze Krasnodębskim^[18]. Tego dnia w ataku na klucz około 40 bombowców strącił Dorniera Do 17 i prawdopodobnie kolejnego Bf 109^[19]. 15 września, w dniu uważanym przez wielu za decydujący o wyniku bitwy o Anglię, prowadząc atak dywizjonu na osłanianą przez myśliwce formację 60 bombowców, zaliczył zestrzelenie kolejnych dwóch Do 17^[20]. 18 września, z rąk gen. Władysława Sikorskiego, otrzymał Krzyż Srebrny Virtuti Militari^[21]. 26 września strącił Heinkla He 111^[22], by nazajutrz osiągnąć swój rekordowy wynik 4 samolotów zestrzelonych jednego dnia – 2 Ju 88, Bf 109 i Bf 110^[23]. Powtórzył to osiągnięcie w trzy dni później, strącając trzy „109-ki” i jednego Do 17^[24]. 22 października zdał dowództwo dywizjonu 303 por. Hennebergowi^[25].

Przez pewien czas pracował w dowództwie 11 Grupy Myśliwskiej. Następnie zajął się organizacją 1 Polskiego Skrzydła Myśliwskiego (w jego skład weszły dywizjony 303, 306 i 308)^[26], od 15 kwietnia do 30 maja 1941 dowodził tą jednostką^[27]. Nie był jednak popularny wśród polskich władz lotniczych i w czerwcu 1941 został odsunięty od latania i wysłany do USA z serią odczytów dla Polonii amerykańskiej w celu naboru ochotników do wojska. Następnie służył w szkolnictwie lotniczym w Wielkiej Brytanii, po czym jesienią 1942 roku został oddelegowany do Waszyngtonu na stanowisko zastępcy attaché lotniczego przy polskiej ambasadzie^[28].

We wrześniu 1943 roku Urbanowicz ochotniczo wstąpił (jako gość) do amerykańskiej 14 Armii Lotniczej walczącej na froncie chińskim. Po krótkotrwałym pobycie w dywizjonach 16 i 74, 23 października 1943 został przydzielony do słynnego amerykańskiego Dywizjonu 75 (75th Fighter Squadron) z 23 Grupy Lotniczej, znanego jako „Latające Tygrysy”. Jako pilot tej jednostki, latając na samolocie P-40N Kittyhawk, Polak zasłużył się w bitwie pod Changde, eskortował bombowce i samoloty transportowe. 11 grudnia nad lotniskiem w Nanchang zestrzelił 2 samoloty japońskie (te zestrzelenia zostały oficjalnie uznane)^[29]. Prawdopodobnie były to samoloty Nakajima Ki-43^[30].

W grudniu 1943 Urbanowicz powrócił do Wielkiej Brytanii, by po krótkim okresie pracy sztabowej zostać ponownie polskim attaché lotniczym w Waszyngtonie. Gdy w lipcu 1945 roku rząd Stanów Zjednoczonych cofnął uznanie Rządowi Polskiemu na Uchodźstwie, płk Urbanowicz przyleciał do okupowanych Niemiec. W październiku 1945 roku został przeniesiony w stan nieczynny. W 1946 roku został mianowany podpułkownikiem^[31].

Po zwolnieniu ze służby pozostał w Stanach Zjednoczonych, gdzie przez rok pracował jako statystyk w American Overseas Airlines (AOA), a od listopada 1946 roku do czerwca 1947 roku sekretarz zarządu Związku Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej w Nowym Jorku. W drugiej połowie 1947 roku jako przedstawiciel AOA i YMCA przebywał w Polsce. Odwiedził wówczas również rodzinną Olszankę i Suwałki, gdzie spotkał się z młodzieżą gimnazjum i Szkoły Podstawowej nr 1. Jak wspominał, w czasie pobytu w Polsce czterokrotnie zatrzymywany był przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, udało mu się jednak uniknąć więzienia i wyjechać za granicę^[32] .

17 sierpnia 1947 roku Urbanowicz wypłynął na pokładzie MS „Batory” do Polski. Oficjalnie zamierzał odwiedzić rodzinę oraz zebrać informacje do odczytów w USA o sytuacji w Polsce. Jego pobyt w Polsce znalazł się w zainteresowaniu komunistycznego Urzędu Bezpieczeństwa. Według informacji zawartych w dokumentach przechowywanych w Instytucie Pamięci Narodowej Urbanowicz został zatrzymany w Warszawie w nocy z 4 na 5 października w wyniku awantury w restauracji „Europejska”^[33]. Zgodnie z oświadczeniem Urbanowicza, było to pierwsze z czterech zatrzymań. Ostatnie miało miejsce 25 listopada w Gdańsku. Podczas kontroli celnej w jego bagażu znaleziono obraz, który nie podlegał wywiezieniu z terenu Polski. 1 grudnia opuścił areszt, ale ceną za to było podpisanie deklaracji o zachowaniu w tajemnicy treści rozmów z przedstawicielami II Oddziału Sztabu Generalnego WP oraz zobowiązania do współpracy z II Oddziałem jako współpracownik o pseudonimie „Lok”^[34].

Na terenie USA z Urbanowiczem w marcu 1948 roku współpracę nawiązał mjr Alfons Olkiewicz. Oficer komunistycznego wywiadu oceniał, że Urbanowicz jest krytycznie nastawiony do środowiska Polonii oraz że, z powodów osobistych, nienawidzi rządu na uchodźstwie^[35]. Materiały przekazywane przez Urbanowicza oceniano jako niskiej wartości, ale otrzymywał za nie wynagrodzenie, aby stworzyć mu materialne warunki do rozbudowy kontaktów w amerykańskim przemyśle lotniczym^[36].

W listopadzie 1949 roku przeprowadzono ostatnią rozmowę z Urbanowiczem przed powrotem Olkiewicza do Polski. W 1951 roku miała miejsce dekonspiracja część siatki wywiadowczej na skutek przejścia na stronę Amerykanów pracownika attaché wojskowego w Waszyngtonie, co zamroziło kontakty rezydentury z agenturą na terenie USA. W 1957 roku przystąpiono do odtwarzania polskiej siatki wywiadu na terenie Stanów Zjednoczonych. Oficerowie wywiadu byli świadomi, że Urbanowicz może nie być zainteresowany wznowieniem współpracy – jego sytuacja materialna uległa znacznej poprawie, a deklarowane poglądy oscylowały w kierunku antykomunistycznych. Dodatkowo w 1958 roku przeszedł na stronę USA płk Paweł Montat, który wiedział o współpracy Urbanowicza z wywiadem komunistycznej Polski^[37].

18 listopada 1958 roku teczka współpracownika „Lok” została zniszczona. Urbanowicz został objęty rozpracowaniem wstępnym o kryptonimie CX-3 jako osoba podejrzana o współpracę z wywiadem amerykańskim. Rozpracowanie Urbanowicza zakończono w 1967 roku z braku możliwości nawiązania z nim kontaktu^[38].

Osiadł wraz z rodziną w Nowym Jorku, gdzie w kolejnych latach pracował w American Airlines, Eastern Airlines i Republic Aviation. Władze RP na uchodźstwie mianowały go pułkownikiem ze starszeństwem z 1 stycznia 1964 roku^[32] . W 1973 roku przeszedł na emeryturę. Do 1994 roku był konsultantem w amerykańskim przemyśle lotniczym. W czerwcu 1991 roku przyjął ofertę przyjazdu do kraju. 11 listopada 1995 roku podczas kolejnej wizyty, Prezydent RP Lech Wałęsa mianował go generałem brygady^[31].

Zmarł w dniu 21 sierpnia 1996 roku w szpitalu amerykańskich weteranów na Manhattanie. Pochowany został na cmentarzu Our Lady of Czestochowa (Amerykańska Częstochowa) w Doylestown, Pensylwania^[39].