Wiązanie Helenki

Wiązanie Helenki. Książeczka dla małych dzieci uczących się czytać, przez Autorkę „Pamiątki po dobrej matce”
Autor

Klementyna Hoffmanowa

Tematyka

edukacja wczesnoszkolna

Typ utworu

elementarz

Wydanie oryginalne
Język

polski

Data wydania

1823

Wydawca

Natan Glücksberg

Wiązanie Helenki. Książeczka dla małych dzieci uczących się czytać, przez Autorkę „Pamiątki po dobrej matce”. – książka dla dzieci autorstwa Klementyny Hoffmanowej. Jest to jeden z jej najbardziej znanych utworów. Wydana w 1823 roku przez Natana Glücksberga, jest uważana za pierwszą polską książkę dla dzieci[1].

Książka była przeznaczona dla małoletnich dzieci; powstała dla tytułowej Helenki Tarczewskiej, siostrzenicy autorki. Przeznaczona do nauki czytania, składała się z elementarza i krótkich tekstów o strukturze dialogowej, pełnych sformułowań moralizatorskich. Była bardzo popularnym narzędziem dydaktycznym na ziemiach polskich XIX wieku.

Powstanie

Geneza utworu związana była z opieką Hoffmanowej nad dziećmi jej starszej siostry. Pisarka zwróciła wówczas uwagę na zainteresowanie dzieci literaturą francuską, co powiązała z niedostatkiem atrakcyjnych książek dla nich w języku polskim[2].

Wiązanie Helenki przygotowała jako prezent urodzinowy dla swojej siostrzenicy Helenki, którą uczyniła zarazem bohaterką i projektowaną odbiorczynią książki. Utwór ukazał się w 1823 roku, na czwarte urodziny[2] lub imieniny[3] dziewczynki. Książka została wydana przez Natana Glücksberga[4].

Tytułowe słowo „wiązanie” wywodzi się od nieużywanego już dzisiaj znaczenia prezentu imieninowego[5], ew. może też być bardziej dosłownym odniesieniem do „wiązania liter”, czyli składania z nich sylab[6].

Treść i kompozycja

Książka, przeznaczona do nauki czytania[7], składała się z krótkich tekstów o strukturze dialogowej, pełnych sformułowań moralizatorskich[3][8]; miała też cztery litografowane ilustracje do tekstu[9]. Późniejsze wydania zawierały pewne zmiany, np. wydanie z 1891 roku miało osiem ilustracji[10].

Wiązanie Helenki składa się z czterech części. Pierwsza ma charakter elementarzowy i obejmuje alfabet, sylabizowanie, czytanie krótkich zdań oraz poznawanie liczb. Druga przedstawia codzienne życie Helenki – jej zwyczaje, pożywienie, zajęcia i zabawy – oraz zawiera treści mające uwrażliwiać dziecko na sytuację ludzi ubogich. Trzecia część zawiera kilkanaście krótkich powiastek moralizujących, poświęconych m.in. dobroczynności, posłuszeństwu wobec rodziców, szacunkowi dla cudzej własności oraz właściwemu zachowaniu[11].

Czwarta część zawiera zadania służące rozwijaniu spostrzegawczości oraz dziewiętnaście rozmów Helenki z matką. Dotyczą one podstaw rachunków, miar czasu, geografii, ludzkiego ciała, nieśmiertelności duszy, miłości Boga, dobrych i złych uczynków oraz przedmiotów życia codziennego, m.in. zboża, lnu, wełny, kruszców i pieniędzy. Wiedza praktyczna łączona jest w rozmowach z nauką moralną[11].

Książka została przetłumaczona na język francuski i niemiecki[8].

Znaczenie

Wiązanie Helenki zapoczątkowało okres twórczości Hoffmanowej skierowanej w znacznej mierze do najmłodszych, w której propagowała język polski oraz rodzimą kulturę, tradycje i obyczaje[2]. Książka jest uważana za pierwszą polską książkę dla dzieci[1].

Wkrótce po publikacji książki napisała jej kontynuację pt. Druga książeczka Helenki (1823). Książki te zdobyły szerokie grono odbiorców na przestrzeni kilku pokoleń[12]. Wiązanie Helenki stało się jednym z najbardziej znanych utworów Hoffmanowej[13]. Książka cieszyła się dużą popularnością w XIX wieku[8], doczekała się licznych wznowień, m.in. w latach 1839, 1845, 1850, 1854 i 1891[4][10]. Pod koniec XIX wieku szacunki sugerowały istnienie ok. 20 wydań[14][15]. Popularność tej książki równocześnie utrwaliła w polskim szkolnictwie użytą w niej metodę sylabizowania[15].

Utwory Hoffmanowej stały się wzorem dla podobnych publikacji innych polskich autorów, m.in. Nauki w zabawce Stanisława Jachowicza (1829), Rozmów matek z dziećmi Pauliny Krakowowej (1841) oraz Abecadlnika dla dzieci polskich Teofila Nowosielskiego (1862)[16]. W 1853 roku Zofia Węgierska (pod pseudonimem Bronisławy Kamińskiej) wydała inspirowaną utworami Hoffmanowej książkę Nowe wiązanie Helenki[17], a w 1854 roku ukazały się anonimowe Wiązania dla grzecznych chłopczyków[6]. Utwory te, podobnie jak dzieła Hoffmanowej, należały do pierwszych publikacji wykorzystywanych we wczesnoszkolnej edukacji dzieci na ziemiach polskich[16]. W 1872 roku Anastazja Dzieduszycka w swojej książce „Gawędy matki” napisała: „»Wiązanie Helenki« nie byłoż naszym pierwszym czytaniem, i nie jest że dotąd w ręku dzieci naszych, a Helenka pierwszym ich ideałem?”[18]. Ida Kotowa zauważyła w latach 20., że „Na tym podręczniku uczyły się czytać dwa pokolenia dzieci.”[3]

Przypisy

  1. 1 2 Elżbieta Jamróz-Stolarska, Crossing Boundaries in Children's Books, [w:] Justyna Deszcz-Tryhubczak, Irena Kalla (red.), Rulers of Literary Playgrounds: Politics of Intergenerational Play in Children’s Literature, Routledge, 29 października 2020, s. 205-220, ISBN 978-1-000-20605-0 (ang.).
  2. 1 2 3 Agnieszka Baczewska-Murdzek, Joanna E. Dąbrowska, Publicystyka dla dzieci na ziemiach Królestwa Polskiego. Pierwszy polski magazyn adresowany do najmłodszego czytelnika w świetle rozważań nad godnością i niezależnością osoby ludzkiej, Elwira J. Kryńska, Łukasz Kalisz (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2025, s. 295–319, DOI: 10.15290/dhmgz.03.2025.18, ISBN 978-83-7431-845-7.
  3. 1 2 3 Klementyna Tańska-Hoffmanowa, Ida Kotowa, Listy Elżbiety Rzeczyckiej, Nakł. Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927, xxvi [dostęp 2026-08-15].
  4. 1 2 Elżbieta Boczar. Dziewiętnastowieczni wydawcy polskich książek dla dzieci i młodzieży w zaborze rosyjskim. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum”, 2014. (pol.).
  5. ↑ wiązanie - Definicja i cytaty | PWN | Słownik Doroszewskiego [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2026-08-16].
  6. 1 2 Maria Januszewicz (red.), Almanach historycznoliteracki, Wydawnictwo ORGANON, 1998, s. 292, ISBN 978-83-87294-02-1.
  7. ↑ Teresa Święćkowska, Własny głos w autorstwie kobiecym w pierwszej połowie XIX w. na przykładzie Klementyny z Tańskich Hoffmanowej i Narcyzy Żmichowskiej, „Toruńskie Studia Bibliologiczne”, 25 (2), 2020, s. 145–168, ISSN 2080-1807 [dostęp 2026-08-15] (pol.).
  8. 1 2 3 Magdalena Filary, AN OVERVIEW OF THE EVOLUTION OF CHILDREN'S LITERATURE IN POLAND, „Journal of Romanian Literary Studies” (10), 2017, s. 385–390, ISSN 2248-3004 [dostęp 2026-08-15] (rum.).
  9. ↑ Jadwiga Konieczna, Rynek wydawniczy książki dziecięcej w zaborze rosyjskim w XIX i w początkach XX wieku, „Sztuka Edycji”, 4, 2013, s. 57–65, DOI: 10.12775/SE.2013.007, ISSN 2391-7903 [dostęp 2026-08-15].
  10. 1 2 Katalog dzieł nakładowych i komisowych, Gebethner, 1897, s. 31 [dostęp 2026-08-15].
  11. 1 2 Piotr Chmielowski, Klementyna z Tańskich Hofmanowa: zarys biograficzno-pedagogiczny, nakładem Kazimierza Grendyszyńskiego, 1899, s. 97-99 [dostęp 2026-08-15].
  12. ↑ Zofia Ciechanowska: Hoffmanowa z Tańskich Klementyna (1798–1845). W: Polski Słownik Biograficzny. T. IX. Wrocław: Polska Akademia Umiejętności, 1961, s. 573–576.
  13. ↑ Jadwiga Miękina-Pindur. W kręgu dziewiętnastowiecznych „powieści pedagogicznych” dla dorastających dziewcząt. „Przegląd Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczeństwa”. 7 (2 (23)), s. 275, 2014. ISSN 1899-3524. (pol.).
  14. ↑ Piotr Chmielowski, Klementyna z Tańskich Hofmanowa: zarys biograficzno-pedagogiczny, nakładem Kazimierza Grendyszyńskiego, 1899, s. 97 [dostęp 2026-08-15].
  15. 1 2 Szkoła: pismo poświęcone sprawom szkół ludowych i średnich tudzież seminaryów nauczycielskich, Wild, 1899 [dostęp 2026-08-15].
  16. 1 2 Aneta Wojnarowska. Kultura i literatura. O genezie i rozwoju polskiej literatury dla najmłodszych. „Biblioteka Współczesnej Myśli Pedagogicznej”. 4, s. 71–80, 2015. (pol.).
  17. ↑ Andrzej Kruszewski. Zofia z Kamińskich Węgierska (1822-1869) – lwica salonowa i sawantka, prekursorka literatury dla młodzieży i felietonistka, muza J. Słowackiego i C. Norwida. Z Górek Borzych na literackie salony Warszawy, Krakowa i Paryża. „Zeszyty Korytnickie”. 4, 2011. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Korytnickiej. ISSN 1689-9490. [zarchiwizowane z adresu].
  18. ↑ Anastazja Dzieduszycka, Gawędy matki, Nakładem księgarni Gubrynowicza i Schmidta, 1872, vii [dostęp 2026-08-15].

Linki zewnętrzne

  • Wiązanie Helenki, skan książki w polona.pl (Wyd. 7. z 1886 r., nakładem Gebethner i Wolff)
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.