Wrzeciążka
| Propylea quatuordecimpunctata | |||||
| (Linnaeus, 1758) | |||||
 Owad dorosły | |||||
 Larwa | |||||
| Systematyka | |||||
| Domena | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Królestwo | |||||
| Typ | |||||
| Gromada | |||||
| Rząd | |||||
| Podrząd | |||||
| Rodzina | |||||
| Podrodzina |
Coccinellinae | ||||
| Plemię | |||||
| Rodzaj |
Propylea | ||||
| Gatunek |
wrzeciążka | ||||
| |||||
Wrzeciążka, biedronka wrzeciążka (Propylea quatuordecimpunctata) – gatunek chrząszcza z rodziny biedronkowatych.
Taksonomia
Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1758 roku przez Karola Linneusza w dziesiątym wydaniu Systema Naturae pod nazwą Coccinella quatuordecimpunctata[1]. W 1846 roku Étienne Mulsant przeniósł go do nowego rodzaju Propylea[2], dla którego stanowi gatunek typowy[3].
Morfologia
Owad dorosły
Ciało szerokie, owalne, umiarkowanie wypukłe, długości od 3,5 do 4,5 mm[4][5] (według innych źródeł od 3 5,5 mm[6]). Głowa zabarwiona na żółto, przy jej nadustku znajduje się trójkątna plamka, która czasem może zajmować prawie całą głowę[4]. Przednio-boczne kąty nadustka wystające[6]. Przedplecze żółte. Na nim znajduje się 4 do 8 czarnych plam, czasem łączących się w dużą plamę zapełniającą większość przedplecza. Tło pokryw żółte z czarnymi, kanciastymi plamami. Położenie, kształt oraz ilość plam jest bardzo zróżnicowane ze względu na dużą zmienność tego gatunku. Mogą zlewać się ze sobą w najróżniejszych kombinacjach. Czasem zajmują taką część pokryw, że te wydają się czarne z żółtymi plamami, lecz wówczas brzegi ich pozostają żółte[4]. Boczne brzegi pokryw i przedplecza lekko rozpłaszczone, a podgięcia pokryw opadające w kierunku zewnętrznym. Wyrostek przedpiersia wyposażony w wąską listewkę boczną, wchodzący w łukowate wycięcie na krawędzi śródpiersia[6]. Odnóża żółte z przyciemnionymi przy goleniach udami[4].
Larwa
Głowa z wyraźnymi szwami czołowymi. Aparat gębowy z żuwaczkami wyposażonymi w retynakulum i ząb przedwierzchołkowy, a u wierzchołka podzielonymi na dwa zęby. Brak na żuwaczkach piłkowania. Tarsungulus z wyrostkiem u nasady. Terga śródtułowia i zatułowia z dwoma sklerytami. Odwłok o tergach od pierwszego do ósmego wyposażonych w strumae, z których każda opatrzona jest kilkoma chalazae różnej wielkości. Dziewiąty tergit ma pośrodku tylnej krawędzi wyraźnie widoczny, krótki wyrostek o ściętym wierzchołku[7].
Ekologia
Gatunek zasiedla rozmaite siedliska od wilgotnych po suche. Liczny na polach, łąkach i w ogrodach. Szczególnie częsty w zbiorowiskach ruderalnych. Unika lasów iglastych. Przebywa na krzewach, drzewach, bylinach, roślinach zielnych i trawach gdzie poluje na różne gatunki mszyc. Zimuje w ściółce, opadłych liściach lub zeschłych trawach. W Polsce należy do najpospolitszych biedronek[4][8][5].
Rozprzestrzenienie
Gatunek pierwotnie palearktyczny, ale zawleczony do nearktycznej Ameryki Północnej[3].
W Europie znany jest z Portugalii, Andory, Hiszpanii (w tym z Balearów[9]), Irlandii, Wielkiej Brytanii, Francji (w tym z Korsyki[9]), Belgii, Luksemburga, Holandii, Niemiec, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii, Włoch (w tym z Sycylii i Sardynii[9]), Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Czech, Słowacji, Białorusi, Ukrainy, Węgier, Mołdawii, Rumunii, Bułgarii, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Czarnogóry, Albanii, Macedonii Północnej, Grecji oraz europejskich części Rosji i Turcji[3].
W Afryce podawany jest z Maroka. W Azji notowany jest z Gruzji, Armenii, Azerbejdżanu, Cypru, anatolijskiej części Turcji, Syrii, Libanu, Izraela, syberyjskiej i dalekowschodniej części Rosji, Kazachstanu, Iraku, Iranu, Pakistanu, Mongolii, Chin, Korei Północnej, Korei Południowej i Japonii[3].
Do północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych kilkukrotnie, celowo introdukowany, jednak do 1985 nie udało się uzyskać stabilnej populacji. Stała populacja pojawiła się natomiast w kanadyjskim Quebecu, w nieznanych okolicznościach[6].
Przypisy
- ↑ C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 366. (łac.).
- ↑ E. Mulsant: Histoire Naturelle des Coléoptères de France. Sulcicolles-Sécuripalpes. Paris: Maison, 1846, s. 152.
- 1 2 3 4 I. Kovář, family Coccinellidae, [w:] Ivan Löbl, Aleš Smetana (red.), Catalogue of Palaearctic Coleoptera. Volume IV. Elateroidea - Derodontoidea - Bostrichoidea - Lymexyleoidea - Cleroidea - Cucujoidea, Stenstrup, Denmark: Apollo Books, 2007, 568–630 (624), ISBN 87-88757-73-0.
- 1 2 3 4 5 Ryszard Bielawski: Klucze Do Oznaczania Owadów Polski: cz. XIX Chrząszcze - Coleoptera: z. 76 Biedronki - Coccinellidae. Warszawa: Polskie Towarzystwo Entomologiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1959, s. 80–81.
- 1 2 Jiří Zahradník: Przewodnik: Owady. Warszawa: Multico, 2000, s. 172.
- 1 2 3 4 Robert D. Gordon. The Coccinellidae (Coleoptera) of America North of Mexico. „Journal of the New York Entomological Society”. 93, s. 1–912, 1985.
- ↑ B.E. Rees, D.M. Anderson D. Bouk, R. D. Gordon. Larval key to Genera and selected Species of North American Cocinellidae (Coleoptera). „Proceedings of The Entomological Society of Washington”. 96 (3), s. 387–412, 1994.
- ↑ B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska. Chrząszcze – Coleoptera.Cucujoidea, część 2. „Katalog Fauny Polski”. XXIII (13), 1986.
- 1 2 3 P. quatuordecimpunctata na Fauna Europaea. [dostęp 2014-01-14].