Zachari Stojanow

Zachari Stojanow

Dżeno Stojanow Dżedew

Data i miejsce urodzenia	1850 Medwen
Data i miejsce śmierci	2 września 1889 Paryż
Narodowość	bułgarska
Dziedzina sztuki	literatura
Ważne dzieła
Zapiski z powstań bułgarskich

Zachari Stojanow (bułg. Захари Стоянов, właśc. Dżeno Stojanow Dżedew; ur. 1850 we wsi Medwen, obwód Sliwen, zm. 2 września 1889 w Paryżu) – bułgarski pisarz, pamiętnikarz, rewolucjonista, polityk i działacz społeczny, jedna z kluczowych postaci bułgarskiego odrodzenia narodowego oraz ruchu wyzwoleńczego w XIX wieku. Był aktywnym uczestnikiem walk o niepodległość Bułgarii, a później także wybitnym działaczem politycznym, redaktorem i autorem fundamentalnych dzieł dokumentujących walkę narodu bułgarskiego o wolność^[1].

Urodził się w rodzinie pasterza w niewielkiej, górskiej osadzie. Odebrał początkowe wykształcenie w lokalnej szkole cerkiewnej, łącząc naukę z ciężką pracą zarobkową. W młodym wieku został pasterzem w różnych wsiach, a później uczył się krawiectwa w Ruse. Już jako młody człowiek zaangażował się w działalność antyosmańską, dołączając do Komitetu Rewolucyjnego w Ruse. Jako jeden z apostołów IV okręgu rewolucyjnego odegrał ważną rolę w organizacji powstania kwietniowego (1876). Po upadku powstania został aresztowany i uwięziony w Płowdiwie^[1].

W swoich wypowiedziach podkreślał, że pozycja Rosji wobec Polaków jest analogiczna do roli, jaką Imperium Osmańskie pełniło wobec Bułgarów^[2].

Po odzyskaniu wolności zaangażował się w budowę wolnej Bułgarii – pracował jako urzędnik sądowy i redaktor prasowy w Turnowie i Sofii. Był jednym z głównych organizatorów unii Rumelii Wschodniej z Księstwem Bułgarii w 1885 roku, co miało ogromne znaczenie dla integracji kraju. Jako polityk sprawował funkcję posła, następnie przewodniczącego bułgarskiego Zgromadzenia Narodowego. W swojej działalności społecznej i redaktorskiej publikował felietony i artykuły w licznych czasopismach oraz współtworzył prasę rewolucyjną^[1].

Największą sławę przyniosła mu działalność literacka. Stojanow był autorem przełomowych dzieł pamiętnikarsko-biograficznych, z których najważniejsze to „Zapiski z powstań bułgarskich” (1884–1892; wyd. polskie 1971^[3]). Jego twórczość cechuje wyrazisty styl, bogate tło obyczajowe i głębokie poczucie misji dziejowej narodu. W swych książkach łączył relację naocznego świadka z szeroką panoramą społeczną, przedstawiając walki wyzwoleńcze oraz sylwetki najważniejszych rewolucjonistów bułgarskich: Wasiła Lewskiego, Christa Botewa, Hadży Dymitra i innych. Jego publicystyka odznacza się polemiczną ostrością, krytyką wad społecznych i bezkompromisową walką o pamięć narodową^[1].

Zachari Stojanow zmarł nagle podczas pobytu w Paryżu w 1889 roku. Prawdopodobną przyczyną śmierci były powikłania po perforacji wrzodu żołądka, która nastąpiła podczas długiej podróży pociągiem^[4]. Zapisał się w historii jako jeden z najważniejszych kronikarzy bułgarskiej walki o niepodległość oraz działacz i myśliciel narodowy^[1].

Na cześć pamiętnikarza i rewolucjonisty, w 1934 roku wieś Umur bej została przemianowana na Zachari Stojanowo^[5].

W jego domu rodzinnym we wsi Medwen urządzone zostało muzeum, prezentujące m.in. pamiątki po Stojanowie^[6]. W Ruse znajduje się muzeum jego imienia, mające siedzibę w domu wybudowanym przez żonę rewolucjonisty. Muzeum to zostało otwarte w 1978 roku^[7].