Zagroda

Zagroda (inaczej gospodarstwo, siedlisko, obejście) – zespół budynków oraz urządzeń ulokowanych na ograniczonej przestrzeni, stanowiących mieszkanie rodziny chłopskiej i jednocześnie część indywidualnego gospodarstwa rolniczego^[1].

Pod względem społecznym zagroda jest siedzibą rolniczej rodziny, pod względem technicznym - częścią składową osady (wsi, osiedla), pod względem kompozycyjnym - zwartą grupą zabudowań i roślinności w krajobrazie^[2].

Zagroda, jako zespół budynków, składa się najczęściej z domu mieszkalnego, budynków inwentarskich (jak np. obora, chlew, kurnik), budynków magazynowych (np. spichlerz, stodoła, piwnice, szopy), innych budynków gospodarskich i warsztatowych. Zabudowania najczęściej otoczone są płotem i ustawione wokół wewnętrznego podwórza^[3].

Kształt i wielkość zagrody zależy od wielu czynników. Są to m.in.:

• charakter produkcji,
• warunki przyrodnicze,
• kształt wsi,
• tradycje budowlane regionu^[1].

Ze względu na kształt siedliska:

• zagrody czworoboczne na planie prostokątnym lub zbliżonym do kwadratu^[3], w tym zagrody wydłużone, na siedliskach o kształcie mocno wydłużonego prostokąta z zabudową ulokowaną w jednej linii^[4],
• zagrody o nieregularnym kształcie (np. wieloboku)^[3].

Ze względu na liczbę budynków:

• zagrody jednobudynkowe (jednodworczne, chyże) gdzie w jednym budynku znajdowały się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze,
• zagrody wielobudynkowe składające się z dwóch i więcej budynków w różnym ułożeniu^[5].

Ze względu na układ:

• otwarta – budynki nie stykają się ze sobą, są wolnostojące
• zwarta – budynki stykają się ze sobą
• zamknięta – podwórze jest ściśle otoczone budynkami lub budynkami połączonymi parkanem i bramą; np. okólnik, grażda

• Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 179. ISBN 83-85001-89-1.
• TomaszT. Czerwiński TomaszT., Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 2006, ISBN 83-7495-043-9 .
• MałgorzataM. Drożdż-Szczybura MałgorzataM., Zagroda okólna jako jedna z form przestrzennych tradycyjnej zabudowy wiejskiej, „seria "Architektura"” (273), Kraków: Politechnika Krakowska, 2000, ISSN 0860-097X .