Zamek Hohenwerfen
 nr rej. zespół zabytkowy[1] | |
 Zamek Hohenwerfen | |
| Państwo | |
|---|---|
| Miejscowość | |
| Adres |
Burgstraße 2 |
| Typ budynku | |
| Styl architektoniczny | |
| Inwestor | |
| Rozpoczęcie budowy |
1077 |
| Ważniejsze przebudowy |
XII wiek, XVI–XVII wiek, 1824–1833, po 1931 |
| Zniszczono |
1525–1526, 1931 |
| Odbudowano |
po 1526, 1824–1833, po 1931 |
| Pierwszy właściciel |
Księstwo arcybiskupie Salzburga |
| Kolejni właściciele |
Habsburgowie, kraj związkowy Salzburg |
| Obecny właściciel | |
Położenie na mapie kraju związkowego Salzburg  | |
Położenie na mapie Austrii  | |
 47°28′55″N 13°11′16″E/47,481944 13,187778 | |
| Strona internetowa | |
Zamek Hohenwerfen (niem. Burg Hohenwerfen, także Festung Hohenwerfen) – średniowieczny zamek i dawna twierdza w Werfen, w kraju związkowym Salzburg, w Austrii. Znajduje się na skalnym wzniesieniu nad doliną rzeki Salzach, około 40 km na południe od Salzburga[2][1].
Warownię założono w 1077 roku z inicjatywy arcybiskupa salzburskiego Gebharda podczas sporu o inwestyturę. W kolejnych stuleciach była rozbudowywana i przekształcana w nowożytną twierdzę, pełniąc funkcje militarne, administracyjne, rezydencjonalne, więzienne i myśliwskie. W latach 1945–1987 mieściła szkołę austriackiej żandarmerii, a następnie została udostępniona jako obiekt muzealny i turystyczny[2].
Położenie
Hohenwerfen wznosi się na stromym skalnym stożku na północ od centrum Werfen. Warownia dominuje nad doliną Salzach i historycznym szlakiem komunikacyjnym prowadzącym z Salzburga na południe przez alpejskie doliny[1][3].
Zamek otaczają masywy Tennengebirge i Hagengebirge. Skaliste położenie zapewniało naturalną ochronę i umożliwiało kontrolowanie głównej drogi prowadzącej doliną rzeki przez region Pongau.
Nazwa
Niemiecka nazwa Burg Hohenwerfen oznacza zamek Hohenwerfen. Forma Festung Hohenwerfen podkreśla jego rozwiniętą funkcję obronną i przekształcenie w nowożytną twierdzę.
W polskojęzycznych opisach obiektu stosowana jest przede wszystkim nazwa „Zamek Hohenwerfen”.
Historia
Powstanie warowni
Budowa Hohenwerfen była związana ze sporem o inwestyturę pomiędzy papiestwem a władcami niemieckimi. Arcybiskup Gebhard opowiedział się po stronie papieża Grzegorza VII przeciwko królowi Henrykowi IV i rozpoczął wzmacnianie swoich posiadłości[2].
W 1077 roku z jego inicjatywy rozpoczęto budowę Hohenwerfen, Hohensalzburga oraz warowni na Petersbergu we Friesach. Pierwsze założenia miały prawdopodobnie formę drewniano-ziemnych umocnień, które następnie stopniowo rozbudowywano i murowano[2].
Prace przy Hohenwerfen kontynuowano w XII wieku za arcybiskupa Konrada I. Rozbudowano wówczas część mieszkalno-obronną oraz kaplicę. Do XV wieku zamek osiągnął rozmiary zbliżone do późniejszego rdzenia głównego założenia[2][3].
Rozbudowa średniowieczna
W XIV i XV wieku wzmacniano system obronny zamku w odpowiedzi na rozwój technik oblężniczych i konflikty polityczne. Za arcybiskupa Eberharda III von Neuhaus, sprawującego urząd w latach 1403–1427, umocnienia przystosowywano do zagrożenia związanego z wojnami husyckimi[3].
Hohenwerfen pełnił funkcję jednego z głównych punktów obronnych księstwa arcybiskupiego. W zamku stacjonowała załoga, przechowywano uzbrojenie i zapasy, a część pomieszczeń wykorzystywano podczas pobytów arcybiskupów oraz ich dworu.
Wojna chłopska i rozbudowa w XVI wieku
Podczas wojny chłopskiej w 1525 roku zamek został zajęty przez zbuntowanych chłopów i górników. W czasie walk w 1526 roku część zabudowań została zniszczona[2].
Po stłumieniu powstania arcybiskup Matthäus Lang von Wellenburg rozpoczął odbudowę i wzmacnianie warowni. Powstały zewnętrzne zapory obronne, niewielki bastion, masywna wieża artyleryjska oraz ukryta klatka schodowa[2][3].
W latach 60. i 70. XVI wieku za arcybiskupa Johanna Jakoba Kuena von Belasy zamek przebudowano z udziałem włoskich budowniczych. Rozbudowa dostosowała go do wymogów nowożytnej artylerii i nadała mu zasadniczy układ zachowany do czasów współczesnych. Federalny Urząd Ochrony Zabytków datuje główną fazę kształtowania obecnych rozmiarów twierdzy na lata 1563–1583[1].
W XVII wieku powstały kolejne elementy fortyfikacji i zaplecza, m.in. wieże, cysterny, bramy oraz piekarnia. Dzięki rozbudowanemu systemowi obronnemu zamek nie został zdobyty podczas wojny trzydziestoletniej[3].
Funkcja więzienna
Od późnego średniowiecza Hohenwerfen wykorzystywano także jako więzienie. Przetrzymywano tam przede wszystkim przeciwników politycznych arcybiskupów, przedstawicieli szlachty i duchownych.
Jednym z osadzonych był arcybiskup Wolf Dietrich von Raitenau, który po konflikcie z Bawarią i swoim następcą został uwięziony najpierw w Hohenwerfen, a następnie w Hohensalzburgu[2].
W XVII i XVIII wieku funkcja więzienna należała do najważniejszych sposobów użytkowania twierdzy[2].
Sekularyzacja i restauracja
Po sekularyzacji księstwa arcybiskupiego w 1803 roku Hohenwerfen utracił znaczenie militarne i administracyjne. W okresie władzy bawarskiej wyprzedano część wyposażenia, a niektóre budynki zaczęły popadać w ruinę[2][3].
W latach 1824–1833 zamek odrestaurowano z inicjatywy arcyksięcia Jana Habsburga. Prace były związane z romantycznym zainteresowaniem architekturą średniowieczną i pozwoliły zabezpieczyć znaczną część założenia[2].
Po restauracji obiekt wykorzystywano przede wszystkim jako rezydencję i zamek myśliwski.
Arcyksiążę Eugeniusz i pożar
W 1898 roku Hohenwerfen kupił arcyksiążę Eugeniusz Ferdynand Habsburg, który urządził w nim rezydencję oraz kolekcję sztuki, broni i pamiątek historycznych. Z jego inicjatywy przeprowadzono dalsze prace restauracyjne[2][3].
W 1931 roku pożar zniszczył główną część zamku. Arcyksiążę sfinansował jego odbudowę, lecz związane z nią wydatki zmusiły go do sprzedaży części kolekcji[2][3].
Po aneksji Austrii przez III Rzeszę w 1938 roku Eugeniusz został zmuszony do sprzedaży zamku władzom nazistowskim. W okresie nazistowskim w Hohenwerfen działał ośrodek szkoleniowy NSDAP[2][3].
Okres powojenny
W 1945 roku zamek przeszedł na własność kraju związkowego Salzburg. Do 1987 roku był użytkowany przez szkołę austriackiej żandarmerii[2].
Po opuszczeniu obiektu przez żandarmerię przystosowano go do funkcji muzealnych i turystycznych. Od 1987 roku Hohenwerfen jest udostępniany zwiedzającym[2].
Architektura
Hohenwerfen jest rozległym zespołem zamkowo-fortecznym, którego układ ukształtował się w wyniku rozbudów prowadzonych od XI do XVII wieku oraz rekonstrukcji po pożarze z 1931 roku.
Warownia została dostosowana do nieregularnego kształtu skalnego wzgórza. Główny zamek znajduje się na najwyższym punkcie wzniesienia i jest otoczony rozbudowanym przedzamczem, podzielonym na kilka odcinków obronnych[3].
Dostępu bronią zewnętrzne mury bastionowe, wieże, bramy, most zwodzony i mur pierścieniowy otaczający zasadniczą część zamku[1]. Kręta droga prowadząca do głównego wejścia została poprowadzona w sposób umożliwiający obronę kolejnych odcinków podejścia.
W obrębie zespołu znajdują się m.in. główny budynek mieszkalny, kaplica, budynki gospodarcze, dziedzińce, kazamaty i wieże artyleryjskie. Do najważniejszych należą Glockenturm, Fallturm i Luegturm, powstałe w XVI wieku[3].
Kaplica zamkowa
Do najstarszych zachowanych części założenia należy kaplica z kryptą. Jej zasadniczą formę przebudowano w latach 1563–1566, jednak zachowały się w niej fragmenty romańskich malowideł ściennych z XII wieku[3].
Kaplica była związana zarówno z religijną funkcją siedziby arcybiskupiej, jak i z codziennym życiem mieszkańców oraz załogi zamku.
Współczesne użytkowanie
Hohenwerfen funkcjonuje jako obiekt muzealny i turystyczny. Zwiedzającym udostępniane są dziedzińce, pomieszczenia głównego zamku, kaplica, kazamaty, wieża dzwonna oraz ekspozycje dotyczące historii budowli[4].
Na terenie zamku działają wystawy poświęcone dziejom twierdzy, salzburskiej wojnie chłopskiej, historii sokolnictwa i realizacji filmu Tylko dla orłów. Organizowane są także pokazy lotów ptaków drapieżnych[4].
Zamek w kulturze popularnej
Hohenwerfen wykorzystano jako plener filmu wojennego Tylko dla orłów z 1968 roku. W produkcji zamek przedstawiał fikcyjną niemiecką twierdzę Schloss Adler. Historii realizacji filmu poświęcono jedną z ekspozycji znajdujących się w zamku[4].
Zamek był również jedną z lokalizacji filmu fantasy The Magic Flute z 2022 roku, w którym przedstawiał budynek szkoły muzycznej[5].
Galeria
Tablica z herbem arcybiskupim
Herb umieszczony na murze zamku
Herb rodu Kuen von Belasy
Przypisy
- 1 2 3 4 5 Denkmalanlage Burg Hohenwerfen. Bundesdenkmalamt. [dostęp 2026-07-10]. (niem.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 The history of the Hohenwerfen fortress. Burg Hohenwerfen. [dostęp 2026-07-10]. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Joachim Zeune: Burg Hohenwerfen. Haus der Bayerischen Geschichte. [dostęp 2026-07-10]. (niem.).
- 1 2 3 Fortress Hohenwerfen. Burg Hohenwerfen. [dostęp 2026-07-10]. (ang.).
- ↑ Mozart's The Magic Flute. Tourismus Salzburg, 2022-10-20. [dostęp 2026-07-10]. (ang.).
Bibliografia
- Tanja Kilzer, „Die Baugeschichte der Festung Hohenwerfen im Salzburger Land vom Frühmittelalter bis zum Dreißigjährigen Krieg”, „Burgen und Schlösser”, t. 60, nr 2, 2019, s. 77–90.
- Kurt Zeillinger, Erzbischof Konrad I. von Salzburg. 1106–1147, Wiedeń: Geyer, 1968.