Zapylanie wibracyjne

Zapylanie wibracyjne^[1] – technika zapylania stosowana przez niektóre pszczoły – na przykład pszczoły samotnice i trzmiele – polegająca na wprowadzeniu pylnika kwiatu w drgania, co powoduje osypywanie się pyłku na ciało pszczoły^[2].

Pręciki gatunków roślin zapylanych wibracyjnie są zazwyczaj jaskrawo ubarwione i powiększone, aby mogły być łatwo zauważone przez owady. Pyłek można wydobyć z nich zwykle tylko niewielkim otworem na jednym końcu. Istnieją także inne struktury morfologiczne kwiatów, które sprawiają, że zapylanie wibracyjne staje się najbardziej efektywną dla danego gatunku metodą, na przykład rurkowaty kształt płatków. Możliwe jest zapylanie wibracyjne także kwiatów o innej budowie morfologicznej^[2].

Proces zapylania wibracyjnego jest wynikiem pozyskiwania pyłku z pręcika kwiatu ukształtowanego w opisany sposób. Zapylająca pszczoła chwyta się pylnika kwiatu (lub innej jego części), a następnie zaczyna wprowadzać tułów swojego ciała w drgania. Ich amplituda i częstotliwość są wyższe niż podczas zwykłego lotu; częstotliwość takich drgań może przekraczać 300 Hz. Drgania te są przenoszone na kwiat, co powoduje osypywanie się pyłku na ciało pszczoły. Ilość uwalnianego przez kwiat pyłku różni się w zależności od cech kwiatu, takich jak masa pylników (w stosunku do masy pszczoły), ich geometria i budowa oraz właściwości materiałowe, ale także od charakterystyki wytwarzanych przez pszczołę drgań. Drgania o dużej prędkości i przyspieszeniu skutkują uwolnieniem największej ilości pyłku^[2].

Zapylanie wibracyjne zaobserwowano u pszczół należących do 74 rodzajów, obejmujących łącznie około połowę gatunków tych zwierząt. Niektóre gatunki pszczół, na przykład pszczoła miodna (Apis mellifera), nie są w stanie wytworzyć wibracji wystarczająco silnych do pozyskania pyłku w ten sposób^[2].

Przykładowe rodzaje pszczół zapylające wibracyjnie to:

• Amegila sp.^[3]
• Bombus terrestris^[4] i inne trzmiele^[5]
• Euglossa sp.^[6]
• Melipona sp.^[6]
• Nomia sp.^[6]
• Oxaea sp.^[6]
• Protandrena sp.^[6]
• Xylocopa^[4]

Zapylanie wibracyjne wykorzystuje się w rolnictwie na plantacjach borówek oraz przy uprawach szklarniowych pomidorów (Solanum lycopersicum)^[5]. Ten sposób zapylania zmniejsza udział samozapylenia, a powstałe w ten sposób owoce mają parametry o wyższej wartości komercyjnej^[7]. Na początku XXI wieku w szklarniach na całym świecie w sezonie wegetacyjnym wykorzystywało się w tym celu nawet 50 kolonii trzmieli na hektar. Wzrost zainteresowania zapylaniem przez trzmiele, skutkujący zwiększeniem konkurencji między producentami, oraz wzrost skuteczności hodowli przyczyniły się do spadku całkowitych kosztów związanych z koloniami trzmieli^[8]. W Nowej Zelandii dzięki sprowadzeniu do zapylania trzmieli z Europy udało się przywrócić populację koniczyny czerwonej^[9]. Sugestie sprowadzenia trzmieli pojawiły się także w Australii, spotkały się one jednak ze sprzeciwem ze strony środowisk ekologicznych, ponieważ owady te byłyby tam gatunkiem inwazyjnym^[10].