Zbójnik

Zbójnik
	Caenolestes
	O. Thomas, 1895
	; Zbójnik szarobrzuchy (C. caniventer)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Nadrząd	torbacze
Rząd	skąpoguzkowce
Rodzina	zbójnikowate
Rodzaj	zbójnik
	Typ nomenklatoryczny
	Hyracodon fuliginosus Tomes, 1863
Synonimy
	Hyracodon Tomes, 1863; Coenolestes: F. Ameghino, 1897; Coenolestes: O. Thomas, 1917;
	Hyracodon Tomes, 1863; Coenolestes: F. Ameghino, 1897; Coenolestes: O. Thomas, 1917;
Gatunki
	5 gatunków – zobacz opis w tekście
	5 gatunków – zobacz opis w tekście
	Zasięg występowania

Zbójnik^[5] (Caenolestes) – rodzaj ssaków z rodziny zbójnikowatych (Caenolestidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Południowej^[6]^[7]^[8].

Morfologia

Długość ciała (bez ogona) 9,1–14,6 cm, długość ogona 7,2–15 cm, długość tylnej stopy 2–3 cm; masa ciała 25–53 g^[7]^[9].

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1863 roku brytyjski zoolog Robert Fisher Tomes w artykule zatytułowanym Notatka o nowej amerykańskiej formie torbacza, opublikowanym na łamach „Proceedings of the Zoological Society of London”^[2]; jednak nadana przez niego nazwa Hyracodon okazała się młodszym homonimem rodzaju wymarłych ssaków nieparzystokopytnych, który opisał w 1856 roku amerykański paleontolog Joseph Leidy; nową nazwę – Caenolestes – dla tego taksonu zaproponował w 1895 roku angielski zoolog Oldfield Thomas^[1]. Jako gatunek typowy Tomes wyznaczył (oznaczenie monotypowe) zbójnika ciemnego (C. fuliginosus).

Etymologia

Hyracodon: gr. ύραξ hurax ‘mysz, sorek’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’^[10].
Caenolestes (Coenolestes): gr. καινος kainos ‘nowy, świeży’; ληστης lestes ‘rozbójnik, bandyta’, od λῃστευω lēisteuō ‘grabić, łupić’^[11].

Podział systematyczny

Do rodzaju należą następujące gatunki^[12]^[6]:

Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa^[5]	Podgatunki^[7]^[6]^[9]	Rozmieszczenie geograficzne^[7]^[6]^[9]	Podstawowe wymiary^[7]^[9]^[d]	Status IUCN^[13]
Caenolestes caniventer	H.E. Anthony, 1921	zbójnik szarobrzuchy	monotypowy	zachodnie zbocza Andów w środkowym i południowym Ekwadorze oraz północno-zachodnim Peru (na północ i południe od depresji Huancabamba) oraz wschodnie zbocza Andów w północno-zachodnim Peru; zakres wysokości: 1630–3340 m n.p.m.	DC: 9,1–12,8 cm DO: 11,8–15 cm MC: 29–47 g	NT
Caenolestes sangay	Ojala-Barbour, C.M. Pinto, J. Brito, L. Albuja, T.E. Lee & B.D. Patterson, 2013	zbójnik ekwadorski	monotypowy	endemit Ekwadoru: wschodnie zbocza Andów wzdłuż autostrady Macas-Riobamba; zakres wysokości: 1300–3500 m n.p.m.	DC: 9,9–13,7 cm DO: 9,5–13 cm MC: 30–53 g	VU
Caenolestes condorensis	L. Albuja & B.D. Patterson, 1996	zbójnik andyjski	monotypowy	endemit Ekwadoru: wschodnie zbocza Andów w południowo-wschodniej części kraju (Cordillera del Cóndor, być może w pobliżu rezerwatu Tapichala), prawdopodobnie rozszerza zasięg do Peru; zakres wysokości: około 2000 m n.p.m.	DC: 13–14 cm DO: 12,3–13 cm MC: 43–48 g	VU
Caenolestes fuliginosus	(Tomes, 1863)	zbójnik ciemny	3 podgatunki	lasy i paramo w Andach Kolumbii, skrajnie południowo-zachodniej Wenezueli oraz północnym i środkowym Ekwadorze; zakres wysokości: 2135–4300 m n.p.m.	DC: 9,6–13,4 cm DO: 10,3–13,9 cm MC: 12–32 g	LC
Caenolestes convelatus	H.E. Anthony, 1924	zbójnik północny	2 podgatunki	Kolumbia (zachodnie Andy) i Ekwador (zachodnie zbocza Andów); zakres wysokości: 1100–3800 m n.p.m.	DC: 12,1–14,6 cm DO: 7,2–14,1 cm MC: 40–45 g	VU

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, NT – gatunek bliski zagrożenia, VU – gatunek narażony.

Uwagi

↑ Nowa nazwa dla Hyracodon Tomes, 1863.
↑ Młodszy homonim Hyracodon Leidy, 1856 (Hyracodontidae).
1 2 Niepoprawna późniejsza pisownia Caenolestes O. Thomas, 1895.
↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

1 2 O. Thomas. Descriptions of four small mammals from South America, including one belonging to the peculiar marsupial genus “Hyracodon,” Tomes. „The Annals and Magazine of Natural History”. Sixth Series. 16, s. 367, 1895. (ang.).
1 2 R.F. Tomes. Notice of a New American Form of Marsupial. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 31, s. 50, 1863. (ang.).
↑ F. Ameghino. Mammifères crétacés de l’Argentine. Deuxième contribution à la connaissance de la faune mammalogique des couches à Pyrotherium. „Boletin del Instituto Geografico Argentino”. 18 (7–9), s. 497, 1897. (fr.).
↑ O. Thomas. Preliminary diagnoses of new mammals obtained by the Yale-National Geographic Society Peruvian expedition. „Smithsonian Miscellaneous Collections”. 68 (4), s. 3, 1917. (ang.).
1 2 W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 6. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 58. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
1 2 3 4 5 B. Patterson: Family Caenolestidae (Shrew-Opossums). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 194–196. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Caenolestes. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-22].
1 2 3 4 Lynx Nature Books (A. Monadjem (przedmowa) & C.J. Burgin (wstęp)): All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 41. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ Palmer 1904 ↓, s. 343.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 150.
↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-11-20]. (ang.).
↑ Taxonomy: Caenolestes – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-05-29]. (ang.).

Bibliografia

T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).

[1] Nowa nazwa dla Hyracodon Tomes, 1863.

[3] Młodszy homonim Hyracodon Leidy, 1856 (Hyracodontidae).

[npp-5] 1 2 Niepoprawna późniejsza pisownia Caenolestes O. Thomas, 1895.

[16] DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

[Thomas-2] 1 2 O. Thomas. Descriptions of four small mammals from South America, including one belonging to the peculiar marsupial genus “Hyracodon,” Tomes. „The Annals and Magazine of Natural History”. Sixth Series. 16, s. 367, 1895. (ang.).

[Tomes-4] 1 2 R.F. Tomes. Notice of a New American Form of Marsupial. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 31, s. 50, 1863. (ang.).

[ame-6] F. Ameghino. Mammifères crétacés de l’Argentine. Deuxième contribution à la connaissance de la faune mammalogique des couches à Pyrotherium. „Boletin del Instituto Geografico Argentino”. 18 (7–9), s. 497, 1897. (fr.).

[Thomas1917-7] O. Thomas. Preliminary diagnoses of new mammals obtained by the Yale-National Geographic Society Peruvian expedition. „Smithsonian Miscellaneous Collections”. 68 (4), s. 3, 1917. (ang.).

[Cichocki&inni-8] 1 2 W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 6. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[icmw-9] 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 58. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[hmw-10] 1 2 3 4 5 B. Patterson: Family Caenolestidae (Shrew-Opossums). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 194–196. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).

[Wilson&Reeder-11] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Caenolestes. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-22].

[amw-12] 1 2 3 4 Lynx Nature Books (A. Monadjem (przedmowa) & C.J. Burgin (wstęp)): All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 41. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/351/mode/1up_343]-13] Palmer 1904 ↓, s. 343.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/158/mode/1up_150]-14] Palmer 1904 ↓, s. 150.

[mdd-15] N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-11-20]. (ang.).

[17] Taxonomy: Caenolestes – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-05-29]. (ang.).

[a]

[1]

[b]

[2]

[c]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[d]

[13]