Ziemioryjka

Ziemioryjka
	Cryptomys
	J.E. Gray, 1864
	; Ziemioryjka hotentocka (C. hottentotus)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Rząd	gryzonie
Podrząd	jeżozwierzowce
Infrarząd	jeżozwierzokształtne
Parworząd	Phiomorpha
Rodzina	kretoszczurowate
Rodzaj	ziemioryjka
	Typ nomenklatoryczny
	Georychus holosericeus Wagner, 1842 (= Bathyergus hottentotus Lesson, 1826)
Synonimy
	Coetomys J.E. Gray, 1864; Typhloryctes Fitzinger, 1867;
	Coetomys J.E. Gray, 1864; Typhloryctes Fitzinger, 1867;
Gatunki
	6 gatunków (w tym 1 wymarły) – zobacz opis w tekście
	6 gatunków (w tym 1 wymarły) – zobacz opis w tekście

Ziemioryjka^[4] (Cryptomys) – rodzaj ssaków z rodziny kretoszczurowatych (Bathyergidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce Południowej^[5]^[6].

Morfologia

Długość ciała (bez ogona) 100–185 mm, długość ogona 8–27 mm; masa ciała 98–153 g^[7]^[8].

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1864 roku angielski zoolog John Edward Gray w artykule zatytułowanym Notatki o gatunkach kreta piaskowego (Georychus), opublikowanym na łamach Proceedings of the Zoological Society of London^[1]. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) ziemioryjka hotentocka (C. hottentotus).

Etymologia

Cryptomys: gr. κρυπτος kruptos ‘ukryty’; μυς mus, μυος muos ‘mysz’^[9].
Coetomys: gr. κοιτος koitos ‘sen, spoczynek’; μυς mus, μυος muos ‘mysz’^[10]. Gatunek typowy: Gray wymienił dwa gatunki – Bathyergus caecutiens Brants, 1827 (= Bathyergus hottentotus Lesson, 1826) i Bathyergus damarensis W. Ogilby, 1838 – z których gatunkiem typowym jest Bathyergus caecutiens Brants, 1827 (= Bathyergus hottentotus Lesson, 1826).
Typhloryctes: gr. τυφλος tuphlos ‘ślepy’; ορυκτης oruktēs ‘kopacz’, od ορυσσω orussō ‘kopać’^[11]. Gatunek typowy: Fitzinger wymienił dwa gatunki – Georychus ochraceo-cinereus Heuglin, 1864 i Typhloryctes coecutiens Fitzinger, 1867^[a] (= Bathyergus hottentotus Lesson, 1826) – z których gatunkiem typowym jest Bathyergus caecutiens Brants, 1827 (= Bathyergus hottentotus Lesson, 1826).

Podział systematyczny

Do rodzaju należą następujące współcześnie występujące gatunki^[12]^[8]:

Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa^[4]	Podgatunki^[7]^[5]^[8]	Rozmieszczenie geograficzne^[7]^[5]^[8]	Podstawowe wymiary^[7]^[8]^[b]	Status IUCN^[13]
Cryptomys mahali	(A. Roberts, 1913)		gatunek monotypowy	endemit Południowej Afryki: opisany z Patryshoek (Gauteng)	DC: 13,5–14,2 cm^[c] DO: 1,7–2,3 cm^[c] MC: brak danych	DD
Cryptomys nimrodi	(de Winton, 1896)		gatunek monotypowy	południowe Zimbabwe, skrajnie wschodnia Botswana i północna Południowa Afryka (północne Limpopo)	DC: około 14,7 cm DO: brak danych MC: brak danych	NE
Cryptomys hottentotus	(Lesson, 1826)	ziemioryjka hotentocka	gatunek monotypowy	endemit Południowej Afryki: Prowincje Przylądkowe Północna, Zachodnia i Wschodnia oraz Wolne Państwo	DC: brak danych DO: brak danych MC: brak danych	LC
Cryptomys natalensis	(A. Roberts, 1913)		gatunek monotypowy	skrajnie południowy Mozambik, wschodnia Południowa Afryka (Mpumalanga i KwaZulu-Natal), Eswatini i Lesotho	DC: 15–17,7 cm DO: 2–2,5 cm MC: brak danych	LC
Cryptomys pretoriae	(A. Roberts, 1913)		gatunek monotypowy	endemit Południowej Afryki: południowe Limpopo, wschodnia Prowincja Północno-Zachodnia, Gauteng i Mpumalanga	DC: około 14 cm DO: około 2 cm MC: brak danych	LC

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, DD – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.

Opisano również gatunek wymarły z pliocenu dzisiejszej Południowej Afryki^[14]:

Cryptomys broomi Denys, 1998

Uwagi

↑ Kombinacja nazw i nieuzasadniona poprawka Bathyergus caecutiens Brants, 1827.
↑ DC – długość ciała (bez ogona); DO – długość ogona; MC – masa ciała
1 2 Wymiary podane tylko dla samic (u samców nieznane).

Przypisy

1 2 Gray 1864 ↓, s. 124.
↑ Gray 1864 ↓, s. 125.
↑ L. Fitzinger. Versuch einer natürlichen Anordnung der Nagethiere (Rodentia). „Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-Naturwissenschaftliche Classe”. 55 (1), s. 502, 1867. (niem.).
1 2 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 285. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 546. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Cryptomys. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-11-16].
1 2 3 4 R. Honeycutt: Family Bathyergidae (African Mole-rats). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher Jr. & R.A. Mittermeier: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 6: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 368. ISBN 978-84-941892-3-4. (ang.).
1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 351. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ Palmer 1904 ↓, s. 205.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 195.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 698.
↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-10-12]. (ang.).
↑ Taxonomy: Cryptomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-10-12]. (ang.).
↑ Ch. Denys. Phylogenetic implications of the existence of two modern genera of Bathyergidae (Mammalia, Rodentia) in the Pliocene site of Langebaanweg (South Africa). „Annals of the South African Museum”. 105 (5), s. 268, 1998. (ang.).

Bibliografia

J.E. Gray. Notes on the species of sand-moles (Georychus). „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1864, s. 123–125, 1864. (ang.).
T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).

[12] Kombinacja nazw i nieuzasadniona poprawka Bathyergus caecutiens Brants, 1827.

[14] DC – długość ciała (bez ogona); DO – długość ogona; MC – masa ciała

[samica-16] 1 2 Wymiary podane tylko dla samic (u samców nieznane).

[CITEREFGray1864[https://www.biodiversitylibrary.org/page/28500417_124]-1] 1 2 Gray 1864 ↓, s. 124.

[CITEREFGray1864[https://www.biodiversitylibrary.org/page/28500418_125]-2] Gray 1864 ↓, s. 125.

[Fitzinger-3] L. Fitzinger. Versuch einer natürlichen Anordnung der Nagethiere (Rodentia). „Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-Naturwissenschaftliche Classe”. 55 (1), s. 502, 1867. (niem.).

[Cichocki&inni-4] 1 2 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 285. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-5] 1 2 3 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 546. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Wilson&Reeder-6] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Cryptomys. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-11-16].

[Honeycutt-7] 1 2 3 4 R. Honeycutt: Family Bathyergidae (African Mole-rats). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher Jr. & R.A. Mittermeier: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 6: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 368. ISBN 978-84-941892-3-4. (ang.).

[amw-8] 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 351. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/27791952_205]-9] Palmer 1904 ↓, s. 205.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/27791942_195]-10] Palmer 1904 ↓, s. 195.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/27792445_698]-11] Palmer 1904 ↓, s. 698.

[mdd-13] N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-10-12]. (ang.).

[15] Taxonomy: Cryptomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-10-12]. (ang.).

[Denys-17] Ch. Denys. Phylogenetic implications of the existence of two modern genera of Bathyergidae (Mammalia, Rodentia) in the Pliocene site of Langebaanweg (South Africa). „Annals of the South African Museum”. 105 (5), s. 268, 1998. (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[a]

[12]

[b]

[13]

[c]

[14]