Zwyczaj

Zwyczaj – w języku popularnym określenie to funkcjonuje jako synonim słowa „obyczaj”, jednak w niektórych naukach (np. w socjologii) terminom tym nadaje się różne znaczenie.

Dla socjologa termin „zwyczaj” oznacza ustalony w zbiorowości sposób zachowania się (jest w skali zbiorowej odpowiednikiem indywidualnego nawyku), jego istnienie jest oparte na tradycji, ma charakter nieuświadomionego naśladownictwa tego, co robią inni członkowie. Zwyczaj różni się od mody o wiele większą trwałością, natomiast od obyczaju tym, że jego nieprzestrzeganie nie niesie dla członka grupy żadnych negatywnych konsekwencji. Przykładem obyczaju jest następujące zachowanie: mężczyźni będący katolikami zdejmują nakrycie głowy przed wejściem do kościoła. Niedostosowanie się do tego wymogu spowodowałoby negatywną reakcję ze strony grupy. Przykładem zwyczaju w tej samej społeczności jest natomiast przychodzenie do kościoła niektórych kobiet (szczególnie starszych) w nakryciu głowy. W przeszłości, zgodnie z Kodeksem prawa kanonicznego z 1917 roku, katolickie kobiety były zobowiązane do zasłaniania głowy w kościele, co miało swoje historyczne uzasadnienie w Pierwszym Liście do Koryntian autorstwa św. Pawła Apostoła^[a]. Tradycyjnie, kobiety z niższych sfer przychodziły do kościoła w odświętnych chustach, a te z wyższych sfer zakładały mantyle. Aktualny Kodeks prawa kanonicznego z 1983 roku nie zawiera już podobnego nakazu. Jest to obecnie jedynie zwyczaj, a nie obyczaj, którego nieprzestrzeganie miałoby negatywne konsekwencje społeczne; niezałożenie przez kobietę chusty lub mantyli i przebywanie z odkrytą głową w kościele, a nawet pozostawanie w świeckim (niereligijnym) nakryciu głowy, np. berecie, nie będzie postrzegane przez współwyznawców jako coś nagannego.

Dla prawników zwyczaj jest jedną z form powstania norm prawnych oraz źródłem prawa zwyczajowego, polegającego na tym, że odpowiedni organ państwowy rozstrzyga rozpatrywaną sprawę na podstawie zwyczaju przyjętego w danym społeczeństwie i sankcjonuje go przymusem państwowym. W prawie międzynarodowym olbrzymie znaczenie wciąż ma zwyczaj międzynarodowy.

Zwyczaj można także rozumieć jako odrębny od prawa, mody i moralności system aksjonormatywny, czyli system norm i wartości. Niektóre zwyczaje mogą być powszechne w danym kręgu kulturowym, inne w konkretnych narodach, w mniejszych regionach lub przysługiwać mogą pewnym jednostkom lub związane mogą być z pełnieniem danej roli społecznej.

• tradycja
• norma społeczna
• savoir-vivre
• zwyczaj międzynarodowy
• zwyczaj językowy
• zwyczaj prawny

• Gajda Jan, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie do wiedzy o kulturze, Toruń 2004.